Chương 8: Cơn Nồm Và Mầm độc Vô Hình

Gió nồm ẩm từ mé sông Bắc Hưng Hải thốc qua rặng nhãn già, mang theo hơi nước rin rít quất thẳng vào mặt khiến Uyên bất giác rùng mình. Nhìn những mảng mây xám xịt cuộn trôi về nuốt chửng ánh hoàng hôn, cô vội cùng cha và em trai chạy khắp sân, chèn chặt từng chiếc nón lá tre và căng lại khung bạt phủ kín miệng tám mươi chiếc chum sành da lươn. Đợt gió chuyển hướng đột ngột ấy không đơn thuần là một cơn giông thoáng qua, mà mở đầu cho một đợt nồm ẩm khắc nghiệt kéo dài ròng rã ba ngày liên tiếp.

Suốt ba ngày, cả làng Bần chìm trong bầu không khí ngột ngạt đến nghẹt thở. Hơi nước dày đặc bốc lên từ lòng đất khiến mặt sân gạch Bát Tràng đọng nước nhơm nhớp, trơn tuột như vừa qua một trận mưa rào. Những bức tường rêu phong quanh xưởng tương rịn từng giọt nước đục nhờ nhờ, bốc lên mùi ngai ngái ẩm mốc khó chịu. Uyên bước đi trong sân mà cảm giác đế dép dính chặt vào từng phiến gạch ướt rượt. Không gian quánh đặc hơi ẩm ấy như một khối nặng đè lên lồng ngực cô, bởi cô biết rõ mối hiểm họa đang chực chờ đổ ập xuống các nong xôi nếp cái hoa vàng đang nằm ủ mốc sang ngày thứ ba.

Sớm ngày thứ ba, khi ngoài vườn lũ kiến cánh vẫn bay thấp lè tè sát ngọn cỏ đúng như lời cụ Mộc cảnh báo trưa nọ, Uyên không thể ngồi yên được nữa. Cô khoác chiếc áo blouse trắng, cầm theo máy đo nhiệt độ và độ ẩm không khí rảo bước sang gian buồng cấy mốc lợp lá cọ mé đông sân gạch.

Vừa đẩy nhẹ cánh cửa liếp, một luồng khí nồng ấm quánh đặc mùi tinh bột lên men đã xộc thẳng vào mũi Uyên. Trong gian buồng tối lờ mờ, bốn mươi chiếc nong tre xếp so le thành từng tầng trên giàn nứa, phủ kín bởi những lớp lá chuối khô ủ kín mặt xôi. Uyên bấm nút khởi động chiếc máy đo cầm tay. Màn hình điện tử lập tức nhấp nháy, những con số nhảy múa liên hồi rồi dừng lại ở mức tám mươi tám phần trăm độ ẩm không khí, trong khi nhiệt độ ủ xôi dao động quanh ba mươi hai độ C.

Uyên thắt lòng, hai hàng chân mày khẽ nhíu lại. Đối với vi sinh vật học thực phẩm, độ ẩm buồng cấy vượt quá tám mươi lăm phần trăm kết hợp với nền nhiệt oi bức chính là điều kiện hoàn hảo để các bào tử nấm mốc đen nguy hại bùng phát. Cô cúi sát người, khẽ lật mép lá chuối khô trên chiếc nong tre tầng giữa. Dưới ánh sáng lọt qua khe liếp, lớp phấn vàng hoa cau mịn màng của nấm men truyền thống ở vài góc nong dường như đã bị lấn át bởi những vệt đốm xám xỉn, lấm tấm như tàn tro vương rải rác trên hạt nếp.

“Chị Uyên lại mang máy móc ra soi đấy à?”

Tiếng bước chân vang lên sau lưng khiến Uyên giật mình quay lại. Ông Quý thong thả bước vào buồng, trên tay phải vẫn cầm chặt chiếc muôi gỗ gia bảo đã mòn nhẵn mép — vật dụng quen thuộc gắn bó suốt ba mươi năm qua mỗi bận ông thăm mốc hay khuấy tương.

Nhìn nét mặt trầm mặc của cha, Uyên sốt ruột giơ chiếc máy đo ra trước mặt ông “Bố ơi, độ ẩm không khí trong buồng cấy đã lên tới tám mươi tám phần trăm rồi! Con số này vượt xa ngưỡng an toàn. Nếu cứ để thế này, nấm mốc đen nguy hại sẽ phát triển át hết mốc hoa cau, hỏng sạch cả mẻ nếp mất bố ạ!”

Ông Quý không nhìn vào những chỉ số trên màn hình. Ông chậm rãi bước tới mép nong tre, cúi người đưa bàn tay chai sạn luồn nhẹ xuống dưới lớp xôi nếp, nhấc lên một nắm nhỏ rồi đưa lên mũi ngửi thật sâu. Ánh mắt ông đăm chiêu, nhưng giọng nói vẫn đượm vẻ điềm tĩnh của người thợ già ba đời giữ lửa “Làng Bần ba mươi năm qua mùa nồm nào mà chẳng ẩm ướt như thế này hả con. Cữ mốc nếp gặp gió sông thổi ngược thì chỉ cần rải một lớp trấu khô rang giòn dưới nền đất để rút bớt ẩm, rồi hé cánh cửa liếp đón chút hanh hao là mốc hoa cau tự khắc trỗi dậy lấn át tạp khuẩn thôi. Tự nhiên có cái lẽ sinh khắc của tự nhiên, chị đừng có nôn nóng quá mà cuống.”

Uyên nhìn cha, thấy bàn tay phải của ông siết chặt lấy cán muôi gỗ để kìm lại cơn run rẩy nơi khớp ngón. Lời giải thích kinh nghiệm ấy không thể làm vơi đi nỗi bất an đang cuộn lên trong lòng cô. Thời tiết năm nay đã biến đổi bất thường, không còn là những cữ nồm hiền hòa năm cũ. Những biến chuyển sinh học vi mô ở cấp độ tế bào không thể chỉ dựa vào khứu giác hay một vài vốc trấu khô rải nền mà ngăn chặn được.

Không thể ngồi yên nhìn nguy cơ hiện hữu đe dọa xưởng tương, ngay khi ông Quý vừa bước ra sân lấy bao trấu khô, Uyên liền rút chiếc kẹp kim loại vô trùng từ túi áo. Cô cẩn thận gắp lấy một nhúm hạt xôi nếp có vệt xám đen đáng ngờ ở góc nong tre sát vách, bỏ vào ống nghiệm thủy tinh đậy kín nắp.Cô thoăn thoắt rảo bước về gian buồng muối cũ mười mét vuông — nơi đặt phòng thí nghiệm tạm bợ của mình. Bật sáng đèn bàn, Uyên đặt tiêu bản mẫu mốc nếp lên bàn sa trượt của kính hiển vi quang học hai mắt. Ngón tay cô nhanh nhẹn xoay chỉnh ốc vi cấp để bắt nét, đồng thời kết nối ống kính truyền hình ảnh trực tiếp lên màn hình máy tính. Cùng lúc, cô dùng pipet hút dung dịch đệm, nghiền nát phần mẫu còn lại rồi nhỏ từng giọt vào thanh thử nghiệm nhanh phản ứng kháng thể.

Dưới độ phóng đại một nghìn lần của kính hiển vi, hình ảnh hiện lên trên màn hình khiến Uyên lạnh toát sống lưng.

Xen giữa những sợi nấm mốc hoa cau Aspergillus oryzae hiền hòa là một quần thể vi nấm xám đen dày đặc đang sinh sôi dữ dội. Những cuống bào tử hình cầu tua tủa đâm ra như những đầu gai nhọn hoắt, các sợi nấm phân nhánh thô kệch đang hung hãn cắn nuốt từng hạt tinh bột nếp dẻo.

“Aspergillus flavus…”

Cái tên khoa học bật ra khỏi môi Uyên trong tiếng th* d*c nghẹn ngào. Cùng lúc ấy, vạch thử nghiệm trên que thử nhanh chuyển dần từ sắc hồng nhạt sang màu tím sẫm đậm đặc: dương tính hoàn toàn với độc tố Aflatoxin. Chỉ số ước tính trên bảng màu đã vượt xa ngưỡng an toàn hai phần tỷ (2 ppb).

Uyên bàng hoàng bám chặt lấy mép bàn, các khớp ngón tay trắng bệch. Là một người được đào tạo bài bản về an toàn sinh học, cô thấu hiểu tường tận sự tàn độc của Aflatoxin. Đó là loại độc tố vi nấm nguy hiểm bậc nhất đối với gan người, có khả năng tích tụ gây ung thư và hoàn toàn không bị phân hủy ở nhiệt độ đun nấu thông thường. Thứ mầm độc vô hình này không màu, không mùi, nếu lọt vào bốn mươi chiếc chum sành ngoài sân gạch thì chẳng những công sức cứu xưởng đổ xuống sông xuống biển, mà danh dự ba đời của nhà họ Khổng cũng sẽ hoàn toàn sụp đổ.

Không thể chậm trễ thêm một giây, Uyên lao bổ ra cửa buồng, cất tiếng gọi gấp gáp xé toạc không gian tĩnh mịch “Bố ơi! Bố vào đây xem ngay đi bố!”

Nghe tiếng gọi thất thanh của con gái, ông Quý vội buông bao trấu ngoài hiên, tay vẫn cầm chiếc muôi gỗ gia bảo sải những bước dài bước vào gian buồng muối. Thấy gương mặt Uyên tái ngắt, ông nhíu mày lo lắng “Có chuyện gì thế hả Uyên?”

Uyên không giải thích dài dòng. Cô kéo tay cha ngồi xuống chiếc ghế trước bàn thí nghiệm, ngón tay run rẩy chỉ thẳng vào màn hình máy tính đang hiển thị rõ mồn một những khối bào tử nấm tua tủa đầy đe dọa “Bố nhìn đi! Đây chính là thứ đang mọc trên nong nếp của bố. Nó không phải mốc hoa cau, mà là Aspergillus flavus — loài nấm mốc đen cực độc sinh ra độc tố Aflatoxin phá hủy gan! Mầm độc này mắt thường không nhìn thấy được, trấu khô cũng không thể xua đi được đâu bố ơi!”

Lần đầu tiên trong đời nhìn thấy mầm độc vô hình đe dọa sự an toàn của chum tương tổ tiên qua lăng kính khoa học của con gái, ông Quý tái mặt, run rẩy buông rơi chiếc muôi gỗ gia bảo xuống sàn gạch.