Chương 9: Người Lạ Không Mua Mắm

Tiếng then cửa sắt nhà bà Loan dằn mạnh bên vách tường, tiếp sau là bước chân mẹ chậm rãi băng qua đoạn ngách hẹp để trở về nhà số chín.

Trên căn gác lửng ngột ngạt hơi nóng chiều muộn, Diễm Hạnh ngẩng đầu khỏi màn hình điện thoại. Qua khe chấn song gỗ, cô thấy mẹ bước vào, hai tay buông thõng, nét mặt phẳng lặng không gợn sóng. Mẹ không ngước lên gác, chỉ gài then cửa rồi vào góc bếp, nơi chiếc chum sành sẫm màu men vẫn lặng thinh tỏa mùi nồng quen thuộc.

Hạnh khẽ thở dài. Đáng lẽ lúc này cô đã ngồi trên chuyến bay trở về Hà Nội. Sáng hôm qua, khi ứng dụng hiện vé chuyến chín giờ tối Chủ nhật, ngón tay cô cứ lơ lửng trên nút thanh toán rồi lại thoát ra. Cô tự nhủ rằng báo cáo tài chính quý ba còn dở dang, số liệu tồn đọng cần giải quyết dứt điểm. Nhưng công việc chỉ là cái cớ. Sâu xa hơn, cái chạm tay ngập ngừng vào vai mẹ bên chum mắm lúc nửa đêm hôm trước như chiếc dằm nhỏ níu cô lại. Cô chưa thể dứt áo ra đi khi biết con hẻm sắp bị giải tỏa, và mẹ thì vẫn bám chặt lấy cái nghề nhọc nhằn này.

Sáng hôm sau, chiếc quạt trần quay lạch cạch trên gác lửng không xua nổi cái oi ả đầu ngày. Hạnh ngồi xếp bằng trên manh chiếu cói, đặt laptop lên chiếc bàn học sinh cũ sứt mép, ngón tay gõ lách cách rà soát từng mục thu chi.

Dưới tầng trệt, tiếng then cài rút nhẹ mở ra.

Hạnh dừng tay, mắt nhìn biểu đồ nhưng tai đã lắng lại. Mọi ngày giờ này, người gõ cửa chỉ có ông Lành xin ấm nước sôi châm trà, hoặc chị Bông ghé lấy hũ mắm năm trăm gam về quết bánh mì. Nhưng sáng nay, âm thanh lọt qua khe ván sàn lại hoàn toàn xa lạ.

Đó là tiếng bước chân đi giày da đế mềm gõ nhẹ trên nền xi măng, đi kèm chất giọng trẻ trung, phát âm rành rẽ từng từ ngữ đô thị “Dạ, thưa cô Trương Thị Diễm Phụng có nhà không ạ?”

Một giọng nữ tiếp lời, nhẹ nhàng và lễ phép “Dạ chào bác. Chúng cháu bên Hội Di sản Ẩm thực Thành phố Hồ Chí Minh, có hồ sơ đề nghị muốn gửi tới bác ạ.”

Những cụm từ lạ lẫm — “di sản ẩm thực”, “kiểm kê phi vật thể”, “hồ sơ đề nghị” — rơi vào không gian bếp trệt vốn chỉ quen với tiếng mặc cả vài nghìn bạc lẻ. Ngón tay Hạnh khựng lại trên phím. Cô khép hờ nắp máy tính, lòng dấy lên mối băn khoăn khó hiểu.

Hạnh nhổm dậy, bước chân trần thật êm qua sàn gác để tránh tiếng ván kêu cọt kẹt. Cô lần theo cầu thang dốc đứng, đi chậm từng bậc rồi ngồi thụp xuống bậc dưới cùng, nép sau tấm vách gỗ dán che góc bếp.

Qua khe hẹp giữa vách và chấn song, cô nhìn rõ khung cảnh dưới nhà.

Hai người khách lạ — một nam một nữ, chừng ngoài ba mươi — ăn mặc lịch sự với sơ mi sẫm màu và quần tây. Người thanh niên đeo túi vải chéo vai, tay cầm máy tính bảng; người phụ nữ ôm trước ngực bìa hồ sơ dày cộp gáy xanh.

Mẹ ngồi trên chiếc ghế gỗ thấp quen thuộc cạnh miệng vò sành ủ mắm. Hai bàn tay sạm màu muối đan lỏng đặt trên đùi, lưng thẳng, gương mặt sắt lại không một nét cười. Mẹ không đứng dậy đón khách, không mời nước, nhưng cũng không cất tiếng xua đuổi. Đôi mắt hơi mờ một bên nhìn thẳng vào hai người lạ, chờ đợi.

Người phụ nữ mở tập hồ sơ, giải thích lý do họ tìm tới hẻm bốn mươi bảy. Mấy ngày trước, một cư dân trong ngõ đăng bài kèm ảnh chụp vò mắm góc bếp nhà số chín, bày tỏ âu lo nghề làm mắm ruốc của gia đình người Huế di cư sẽ biến mất khi mở đường Phan Văn Trị. Bài viết thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu ẩm thực.

“Chúng cháu tới đây xin phép khảo sát quy trình muối mắm của bác,” người phụ nữ nói, giọng tha thiết. “Hội mong muốn thu thập tư liệu đời sống và kỹ thuật ủ men cổ truyền để lập hồ sơ đề xuất đưa nghề làm mắm ruốc của cộng đồng người Huế di cư vào danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể của thành phố.”

Mẹ ngồi bất động lắng nghe, ánh mắt không hề chớp trước tập giấy tờ in ấn công phu. Trong gian bếp, mùi mắm ruốc nồng đượm như quánh lại giữa những khái niệm văn hóa trừu tượng.Khi người phụ nữ dứt lời, mẹ không tỏ vẻ xúc động hay hồ hởi. Bà ngẫm nghĩ một thoáng rồi cất giọng hỏi, âm Huế trầm và ngắn “Mấy người bên hội nào?”

“Dạ, chúng cháu thuộc Hội Di sản Ẩm thực Thành phố Hồ Chí Minh ạ.”

“Hội này thuộc Sở nào quản lý? Có can thiệp được việc giải tỏa của quận không?”

Câu hỏi thực tế khiến hai vị khách thoáng bối rối. Người thanh niên vội đỡ lời, giải thích Hội là tổ chức xã hội nghề nghiệp; việc kiểm kê không có thẩm quyền bác bỏ quy hoạch thu hồi đất, nhưng đó là sự ghi nhận chính thức của cộng đồng, tạo tiếng nói xã hội và cơ sở văn hóa để các cấp cân nhắc phương án bảo tồn.

Mẹ gật đầu nhẹ một cái, ngón tay khẽ miết lên vạt áo bà ba kẻ sọc “Tui hiểu rồi. Để tui nghĩ đã.”

Nhận thấy thái độ dứt khoát của chủ nhà, hai vị khách lịch sự đặt tập tài liệu lên chiếc bàn gỗ nhỏ rồi xin phép ra về.

Tiếng then cửa khép lại sau lưng khách.

Hạnh vẫn ngồi nguyên ở bậc thang dưới cùng. Dưới bếp, mẹ không thở dài cũng chẳng nhìn tập hồ sơ. Bà đứng dậy, cầm chiếc giẻ lau nhúng vào chậu nước rồi cúi xuống chà miết từng vết ố trên mặt bàn bếp xi măng, như thể vừa tiễn người khách ghé mua hũ mắm lẻ.

Lúc này Hạnh mới bước hẳn xuống nhà. Mẹ không ngoái lại, chỉ tiếp tục giặt giẻ lau.

Hạnh ngồi vào ghế gỗ đối diện, mở điện thoại tìm kiếm. Cụm từ “Hội Di sản Ẩm thực TP. HCM” hiện ra hàng chục nghìn kết quả: cổng thông tin chính thức, danh sách chuyên gia, nhà nghiên cứu uy tín và hàng loạt bài báo phản ánh các dự án bảo tồn nghề truyền thống. Đây là một tổ chức đàng hoàng, có tư cách pháp nhân thực sự.

Cô ngước mắt nhìn bóng lưng mẹ đang cặm cụi miết từng vệt nước trên kệ bếp.

Trong đầu Hạnh hiện lên gương mặt của Trần Minh Khải cùng lời đề nghị bốn trăm triệu của Green Mekong Foods vẫn còn lơ lửng. Rồi cô nhìn sang tập hồ sơ dày cộp mang dòng chữ trang trọng về di sản văn hóa phi vật thể nằm ngay trước mặt.

Hai phía — một bên là tiền bạc và cuộc sống tiện nghi nơi chung cư cao tầng; một bên là danh dự, sự xưng tụng của giới trí thức văn hóa. Cả hai đều nhắm tới thứ mẹ cất giữ trong lòng vò sành góc bếp. Họ muốn mua tính xác thực của nó, muốn biến nó thành sản phẩm kinh doanh hoặc danh hiệu bảo tồn.

Thế nhưng mẹ cô vẫn chỉ đứng đó, lặng lẽ lau từng vệt nước trên kệ bếp, như thể cả tiền lẫn danh đều chẳng can dự gì tới giọt mắm đang lên men trong bóng tối.

Hạnh buông điện thoại xuống mặt bàn gỗ mòn vẹt. Suốt từ trưa đến chiều, hai mẹ con cứ quanh quẩn trong gian nhà chật chội mà chẳng ai nói với ai thêm câu nào. Khi cô ngẩng lên nhìn qua khung cửa hé mở ra khoảng sân chung cuối hẻm, mặt trời đã xế bóng, ánh nắng chiều muộn vàng vọt hắt xiên qua mái tôn, kéo bóng chiếc bàn gỗ con chuyên bày mắm thành một vệt dài ngoằng, xiêu vẹo trên nền xi măng.

Một cảm giác bất an mơ hồ dâng lên nơi lồng ngực. Hạnh tự hỏi lòng mình, nỗi chông chênh lúc này là cô đang thực sự lo cho mẹ, hay đang lo sợ trước việc cái vỏ bọc tự trọng và những toan tính bấy lâu của bản thân sắp sửa bị xáo trộn?