Chương 20: Chiếc Chum Rời Huế

Mặt bìa tập tài liệu phẳng phiu, nổi bật hàng chữ in đậm nét dưới luồng sáng sớm hắt qua ô chấn song gác lửng. Bà Phụng ngồi lặng trước chiếc bàn gỗ mộc, nhìn chăm chú từng dòng chữ ngay ngắn mà con gái vừa trịnh trọng đặt xuống. Dư vị của những giọt nước mắt trong đêm dẫu còn vương nhẹ nơi khóe mắt, nhưng gian bếp trệt lúc này đã bừng lên sự thanh thản chưa từng có sau hai mươi năm chất chứa muộn phiền.

Hạnh kéo ghế ngồi sát lại gần mẹ. Bàn tay cô khẽ lật giở trang bìa, để lộ ra những mục biểu mẫu được soạn thảo tỉ mỉ, đính kèm các bản vẽ phác thảo nhãn bao bì và căn cứ pháp lý rõ ràng.

“Mẹ xem này,” giọng Hạnh trong trẻo, mang chất giọng miền Nam dứt khoát nhưng ngập tràn vẻ dịu dàng. “Mấy hôm nay con tính kỹ rồi. Mình dứt khoát từ chối bên Green Mekong Foods. Họ có mang bảy trăm triệu hay một tỷ đến mua đứt công thức thì mẹ con mình cũng không bán. Mắm ruốc của mẹ là mắm ủ tự nhiên, không thể để người ta đổ phụ gia vào rồi khuấy bằng máy được.”

Bà Phụng đưa mắt nhìn theo ngón tay con gái đang lướt trên trang giấy. Lòng bà khẽ gợn lên một làn sóng ấm áp khi nghe hai chữ “mẹ con mình”. Suốt bao năm qua, đây là lần đầu tiên con gái tự nhận phần trách nhiệm về cái nghề mà thuở bé nó từng tìm cách chối bỏ.

Hạnh lật tiếp sang trang sau, chỉ vào sơ đồ phân chia công việc được kẻ ngay ngắn “Thay vì để doanh nghiệp thâu tóm, gia đình mình sẽ tự làm hồ sơ đăng ký nhãn hiệu và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Cục Sở hữu trí tuệ. Mẹ vẫn là nghệ nhân, là linh hồn của nghề, nắm toàn bộ quy trình sản xuất thủ công nguyên bản như xưa nay. Từng mẻ tôm đất, từng hạt muối thô, từng ngày phơi nắng và đảo đũa trong chum sành mười tám tháng ròng, tất cả đều theo đúng bàn tay mẹ. Còn con, con có nghiệp vụ kế toán và kinh nghiệm quản lý, con sẽ đứng ra lo liệu toàn bộ thủ tục pháp lý, tem nhãn kiểm định, sổ sách thu chi và phụ trách phân phối nhỏ cho các mối quen.”

Cô ngừng lại một nhịp, nhìn sâu vào mắt mẹ rồi giải thích cặn kẽ “Sở Văn hóa đang rà soát hồ sơ đề nghị công nhận nghề làm mắm của mẹ là di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng người Huế di cư. Nếu mình kết hợp giá trị di sản đó với một nhãn hiệu gia đình được pháp luật bảo hộ, sản phẩm mắm ruốc của nhà mình sẽ có tư cách pháp nhân độc lập. Khi ấy, không một công ty lớn nào có thể mạo danh hay chèn ép được mẹ. Hương vị mắm của ngoại truyền lại vẫn vẹn nguyên, mà người tiêu dùng khắp nơi muốn tìm mua cũng có nhãn hiệu chính gốc để yên tâm.”

Bà Phụng chăm chú lắng nghe, không ngắt lời con gái một câu. Dù không hiểu hết những thuật ngữ pháp lý phức tạp như “tư cách pháp nhân” hay “bảo hộ sở hữu trí tuệ”, nhưng nhìn từng nét mặt rạng rỡ và ánh mắt kiên định của Hạnh, bà cảm nhận được trọn vẹn nỗi lòng của đứa con đang dốc sức bảo vệ truyền thống gia đình.

Tuy vậy, người đàn bà Huế già dặn với hơn sáu mươi năm nếm trải thăng trầm không vội vàng gật đầu ngay. Bà khẽ buông một tiếng thở dài nhẹ nhõm, chống tay lên mặt bàn gỗ rồi chầm chậm đứng dậy. Đôi chân bà bước chậm rãi qua nền gạch tàu, tiến về góc bếp trệt, nơi chiếc chum sành đen bóng to bằng nửa người đang đứng sừng sững bên cạnh chạn bát cũ.

Chiếc chum sành đứng cố định ở đó từ năm 1991, chứng kiến từng bữa cơm đạm bạc, từng mùa mưa ngập ngõ hẻm và cả ngày ông Sơn nằm xuống. Bà Phụng đưa bàn tay sần sùi với những ngón tay gồ ghề in vệt ố vàng màu muối mắm, miết nhẹ lên gờ miệng gốm mộc đã nhẵn mòn qua năm tháng. Lớp đất nung ram ráp dưới da thịt truyền đến một cảm giác mát rượi, vững chãi lạ kỳ.

Từ khe hở của lớp vải bạt đậy kín trên miệng chum, mùi mắm ruốc lên men dâng lên thoang thoảng. Mùi nồng đượm, mằn mặn xen lẫn vị ngọt hậu sâu lắng của tép moi Tam Giang hòa cùng nắng gió phương Nam đánh thức một góc ký ức sâu thẳm.

Mùi gốm mộc thân thuộc kéo bà trôi ngược thời gian về một sớm mùa đông năm 1986 ở làng quê Phú Vang. Ngày ấy bà vừa tròn hai mươi tư tuổi, cùng ông Sơn chuẩn bị rời quê theo chuyến xe đò vào Nam tìm kế mưu sinh. Mẹ bà — chị Ba Thơm — trong chiếc áo bà ba nâu bạc màu nơi sờn vai, đã lẳng lặng lấy từng lọn rơm vàng bọc quanh chiếc chum sành đen bóng da lươn gia bảo bốn đời của dòng họ bên ngoại. Đặt chiếc chum lên chiếc xe kéo ra đầu làng, mẹ nắm chặt lấy bàn tay con gái, đôi mắt đỏ hoe nhưng giọng dặn dò rành rọt từng tiếng: “Con giữ cái chum đó thì mẹ còn sống với con.”

Lời dặn thiêng liêng từ gần bốn mươi năm trước như khắc sâu vào tâm khảm, trở thành điểm tựa vô hình giúp bà vượt qua những tháng ngày khốn khó nhất nơi đất khách quê người. Chiếc chum sành không đơn thuần là vật dụng chứa tôm tép lên men, mà là hình bóng của mẹ, của quê hương xứ sở, là cội rễ mà bà chưa từng dám buông lơi.

Bà Phụng đứng lặng hồi lâu bên chum mắm, khẽ chớp đôi mắt mờ đục để xua đi lớp sương khói của dĩ vãng. Khi quay đầu lại, bà thấy Hạnh vẫn ngồi yên bên bàn gỗ, ánh mắt dõi theo từng động tác của mẹ với sự kiên nhẫn và thấu hiểu. Trong dáng ngồi thẳng thắn, trong vầng trán cao và đôi mắt sáng của đứa con ba mươi tư tuổi, bà chợt nhận ra bóng dáng kiên cường của chính mình và của mẹ ngày xưa. Con gái bà đã thực sự trưởng thành, không còn trốn chạy mùi mắm quê hương mà đang dang tay che chở cho nó.

Một nụ cười hiếm hoi khẽ nở trên gương mặt sạm nắng đầy nếp nhăn của bà Phụng. Bà bước trở lại bàn, kéo ghế ngồi xuống đối diện con gái.“Được,” bà cất tiếng, chất giọng Huế trầm ấm, kéo nhẹ âm cuối thân thương. “Mẹ nghe con. Cứ làm theo cách con tính đi.”

Gương mặt Hạnh bừng sáng, đôi mắt long lanh niềm vui sướng. Cô vội vã mở nắp chiếc bút bi đen, đưa cho mẹ bản cam kết và hồ sơ đăng ký nhãn hiệu.

Đúng lúc đó, tiếng dép lê lẹp kẹp quen thuộc vang lên ngoài bậc cửa, kèm theo tiếng ho hắng. Ông Lành mặc chiếc áo thun ba lỗ bạc màu, miệng ngậm chiếc tăm tre, thong thả bước vào gian bếp như mọi bận “Bà Phụng dậy sớm dữ ta! Tui nghe mùi trà thơm quá nên tạt qua xin chén nước... Ơ, hai mẹ con đang bàn chuyện gì mà giấy tờ trang trọng dữ vậy?”

Hạnh ngẩng lên, mỉm cười chào “Dạ, cháu chào bác Lành! Mẹ con cháu đang ký hồ sơ tự đăng ký nhãn hiệu mắm ruốc gia truyền bác ạ. Cháu sẽ lo thủ tục bảo hộ với phân phối, còn mẹ chuyên tâm làm mắm ngon như xưa.”

Ông Lành trố mắt nhìn tập hồ sơ, rồi vỗ đùi đánh đét một cái, cười khà khà “Được! Quá được luôn! Bán đứt cho mấy tay buôn bán làm chi cho uổng cái nghề của tổ tiên. Phải như vậy chớ! Cần tui ký tên làm chứng người thật việc thật của hẻm ni không, tui điểm chỉ luôn cho!”

“Thì nhờ ông ngồi đây coi tụi tui ký nè,” bà Phụng cười nhẹ, xưng hô thân tình rồi cầm lấy cây bút bi từ tay con gái.

Bàn tay chai sần, quen cầm đũa cả khuấy mắm suốt mấy mươi năm, cẩn trọng đặt ngòi bút xuống góc phải tờ đơn. Bà nắn nót ký từng nét tên mình: “Trương Thị Diễm Phụng”. Ngay bên dưới, Hạnh cũng dứt khoát ký tên và ghi rõ họ tên đầy đủ. Hai chữ ký nằm cạnh nhau trên nền giấy trắng tinh khôi, như một lời giao ước thiêng liêng giữa hai thế hệ, khép lại hai mươi năm ngăn cách và mở ra một chặng đường mới cho chiếc chum mắm ruốc cổ xưa.

Sau khi ký xong giấy tờ, ông Lành ngồi lại nhâm nhi chén trà sen, rôm rả kể chuyện hẻm hóc trong khi Hạnh cẩn thận sắp xếp hồ sơ vào cặp da.

Thời gian trôi nhanh qua trưa. Mặt trời đứng bóng trên đỉnh đầu, dội cái nóng oi ả, hầm hập của Sài Gòn xuống những mái tôn con hẻm 47. Không gian đang yên ắng chợt xôn xao bởi tiếng bước chân dồn dập cùng tiếng xe máy phanh gấp đầu ngõ.

Tiếng bà Loan tổ trưởng oang oang gọi giật giọng từ ngoài sân chung “Bà con ơi! Ra bảng tin coi mau! Mấy anh cán bộ quận xuống dán quyết định mới rồi nè!”

Tiếng gọi thất thanh làm xao động cả xóm nhỏ. Cửa các căn nhà cấp bốn lục tục mở toang. Từ tiệm bánh mì của chị Bông đầu ngõ đến các dãy phòng trọ bên trong, người già, trẻ nhỏ đều hối hả ùa ra. Phía đầu hẻm, bóng hai cán bộ quận vừa dán xong một tờ thông báo khổ lớn lên bảng tin tổ dân phố, cư dân đã hối hả vây kín thành từng vòng, tiếng bàn tán xôn xao dội ngược vào ngõ sâu như ong vỡ tổ.

Bà Phụng đứng bên thềm nhà số 9, nhìn theo bóng lưng Hạnh và ông Lành đang hối hả bước nhanh về phía đám đông đầu ngõ, lòng bà chùng xuống trong nỗi bồn chồn trước quyết định điều chỉnh quy hoạch vừa giáng xuống con hẻm.