Chương 14: Tri Âm Nơi Đất Khách

Tiếng thở dài thảng thốt của người khách ngoại quốc rơi vào khoảng lặng hoàng hôn nơi hiên nhà số hai mươi tám phố Hàng Lược. Cụ Cảnh Thuần Đức khẽ ngước mắt lên từ chiếc bàn thợ gỗ nghiến. Dưới ánh tà dương đang rọi xiên qua khuôn cửa lim, cụ nhận ra người đàn ông vóc dáng cao lớn mặc bộ âu phục dạ xám đang đứng sững trước bậc thềm đá xanh. Đôi mắt người khách xanh biếc như nước hồ mùa thu, mở lớn đầy kinh ngạc khi nhìn vào khay gỗ trắc đặt phôi sừng trâu mộng đực.

Người đàn ông khẽ cất chiếc mũ phớt trên đầu xuống, tay ôm trước ngực rồi cúi mình chào theo cung cách trang nhã của người phương Tây. Bằng giọng tiếng An Nam lơ lớ nhưng phát âm chuẩn xác, tròn vành rõ chữ, ông ta từ tốn thưa: — Xin thứ lỗi cho sự đường đột của tôi lúc chiều tà. Tôi tên là Maurice Laurent, một nhà giám định mỹ thuật vừa từ Paris sang Hà Nội. Suốt mấy tuần qua, tôi lặn lội khắp các phường hạt xứ này chỉ để tìm kiếm những tinh hoa thủ công truyền thống đích thực, song đến tận hôm nay mới được tận mắt chiêm ngưỡng một báu vật kỳ diệu nhường này.

Cụ Đức điềm đạm buông thanh dũa sắt, đứng dậy chỉnh lại vạt áo the thâm. Cụ nhận ra trong đôi mắt người khách không có nét kiêu kỳ của kẻ thực dân quyền thế, mà chỉ đọng lại vẻ say mê thuần khiết của một bậc tri âm mộ điệu cái đẹp. Cụ mỉm cười đôn hậu, đưa tay hướng về phía khoảng sân trong: — Hóa ra là ông Maurice từ phương trời xa xôi ghé chơi. Khách quý tìm đến vì lòng yêu nghề mọn của xứ này thì xưởng nhỏ chẳng dám chối từ. Hoàng hôn buông gió lạnh rồi, mời ông vào chõng tre bên giếng trời xơi chén trà ấm.

Khi Maurice bước qua ngưỡng cửa, cụ bà Ngọc Trâm từ gian buồng trong cũng khoan thai bước ra. Mái tóc dài bạc trắng mềm như mây trời của cụ bà được búi gọn sau gáy bằng chiếc trâm trúc mộc mạc, toát lên nét đài các, dịu hiền của người con gái phố cổ thuở nào. Trên tay cụ bà là chiếc khay đồng nhỏ bày ấm trà sen mới ủ và đĩa kẹo vừng vàng óng thơm phức.

Thấy vợ bước đến gần bậc cửa bước ra chõng tre, cụ Đức liền nhanh nhẹn rảo bước lại đón lấy chiếc khay, đỡ nhẹ lấy khuỷu tay cụ bà với cử chỉ ân cần, nâng niu đã thành thói quen suốt bảy mươi lăm năm: — Mình cứ để tôi bưng cho, kẻo bậc cửa cao lại vấp.

Cụ Trâm ngước nhìn chồng, ánh mắt lấp lánh nụ cười ấm áp: — Tôi nghe tiếng khách quý ghé thăm, ấm trà sen ướp sương sớm với búp hoa thơm vừa ủ hãy còn đượm khói, mang ra thết đãi ông khách phương xa chút phong vị Hà thành.

Maurice đứng bên mép chõng tre, đưa mắt nhìn đôi vợ chồng già đầu bạc rồi khẽ cúi đầu tạ ơn. Khi ngồi xuống chiếc ghế mây, người khách Pháp ngắm nhìn giàn phong lan lay động trên giếng trời, lắng nghe tiếng cá vàng quẫy đuôi trong bể cạn rêu phong. Ông nâng chén sứ hoa lam nhấp một ngụm trà sen, nhắm mắt tận hưởng hương hoa thanh khiết rồi cất giọng trầm trồ: — Ngôi nhà của cụ Cảnh yên bình tựa như một góc cõi tiên nép mình giữa trần thế. Mấy bữa nay, tôi dạo quanh chợ Đồng Xuân và các phố buôn tấp nập, đi đến đâu cũng chỉ thấy người ta xúm quanh những sạp hàng bày la liệt thứ lược nhựa sặc sỡ, bóng bẩy mà vô hồn. Những món đồ đúc hàng loạt ấy lạnh ngắt, chẳng hề có chút sinh khí nào của bàn tay con người. Lòng tôi đã trĩu nặng thất vọng vì ngỡ nét đẹp bách nghệ nơi kinh kỳ này đã bị trào lưu xô bồ cuốn phăng đi mất.Cụ Đức nghe vậy liền khẽ gật đầu thấu hiểu. Cụ ra hiệu cho Cảnh Minh Khiêm bưng khay gỗ trắc đựng phôi sừng mộng hoa lại gần. Nâng miếng sừng trâu mộng đực dáng vầng trăng khuyết lên lòng hai bàn tay, cụ Đức khoan thai giãi bày: — Ông Maurice đã nhìn thấu cái gốc của sự vật rồi đó. Thứ đồ nhựa tiện dụng kia người ta làm bằng khuôn đúc nhanh chóng, giá rẻ mạt, nhưng dùng dăm bữa nửa tháng là giòn vụn, dễ gãy nát, lại bén rít làm xơ xác chân tóc. Còn chiếc lược sừng của người An Nam thì khác. Đây là sừng trâu mộng đực già ngậm sương gió nơi đồng bãi nhiệt đới mấy chục năm ròng, thớ thịt chắc nịch, dẻo dai phi thường.

Cụ Đức khẽ miết ngón tay theo đường sống lược cong vút, giọng nói trầm ấm lan tỏa trong gian nhà cổ: — Người xưa đẽo lược sừng không chỉ để gỡ mối tóc rối, mà gửi vào đó cả đạo dưỡng sinh. Chất sừng trâu có tính hàn, khi chải vào da đầu sẽ đả thông kinh lạc, trừ phong tán nhiệt, làm ấm chân tóc mà chẳng bao giờ hút dính hay rứt đứt sợi tóc mây. Mỗi thớ sừng đều mang linh hồn của trời đất, người thợ phải lấy cái tâm ngay thẳng hơ qua than hồng, uốn nắn từng ly từng tí thì sừng mới chịu nhả ra cái sắc ấm áp của nó.

Maurice chăm chú lắng nghe, trong mắt ánh lên nỗi khát khao khám phá mãnh liệt. Ông vội vàng mở chiếc cặp da mang bên mình, lấy ra chiếc kính lúp cán bạc chuyên dụng của giới giám định mỹ thuật Tây phương. Được sự đồng thuận của cụ Đức, Maurice cẩn trọng đón lấy phôi sừng bằng cả hai tay.

Dưới ánh đèn dầu vừa khêu rọi vào bề mặt phiến sừng, qua biểu cảm sững sờ của Maurice, cụ Đức biết vị khách đã nhận ra điều kỳ diệu. Dưới thấu kính phóng đại, chất sừng trâu mộng đực không hề đen đặc đơn điệu, mà ẩn sâu bên trong là lớp sắc hổ phách pha ánh lục biếc, bừng sáng lên dải vân ngọc mắt mèo lấp lánh như vàng ròng. Từng đường nạo cong vờn quanh dáng trăng khuyết mượt mà, sống lược tròn trịa không một tì vết gợn gai.

Maurice tháo kính lúp, giọng run lên vì xúc động: — Tuyệt mỹ... Thật là một kỳ công phi thường! Suốt hai mươi năm chu du khắp các bảo tàng và xưởng thủ công từ Âu sang Á, tôi chưa từng thấy chất sừng nào đạt đến độ bóng bẩy, đàn hồi và có chiều sâu huyền ảo đến mức này. Nét đẽo gọt dáng trăng khuyết này mềm mại tựa như một dải lụa bay trong gió, tinh vi vượt xa mọi kỹ nghệ cơ khí của chúng tôi.

Cụ Đức mỉm cười điềm đạm. Ánh mắt cụ nhìn sang cụ Trâm đang ngồi bên cạnh mỉm cười hiền từ, trong lòng dâng lên niềm tự hào sâu lắng về nghề tổ đã nuôi sống bao đời người đất Thụy Ứng và Tràng An.

Bỗng nhiên, Maurice ngẩng đầu lên, ánh mắt xanh rực sáng một niềm tha thiết chân thành. Ông nhìn thẳng vào cụ già chín mươi sáu tuổi trước mặt, dè dặt cất lời khẩn cầu: — Thưa Cụ Cảnh, tôi từng đọc trong các tài liệu cổ phương Đông rằng đỉnh cao của chiếc lược sừng nằm ở hàng răng dạ khít khao, mỏng mảnh như sợi chỉ nhưng đầu răng lại tròn êm như hạt gạo. Người ta bảo kỹ nghệ cưa răng dạ tinh xảo ấy nay gần như đã thất truyền, thợ đời nay chỉ toàn xẻ răng thưa thô kệch. Liệu tôi có diễm phúc được tận mắt chứng kiến bàn tay bậc thầy của cụ thi triển đường cưa dạ trên tuyệt tác này hay chăng?