Chương 27: Hợp Tác Xã Thêu May

Lời đề nghị của vị cán bộ đại diện Ban phát triển Kinh tế Xã hội tỉnh vừa dứt, cả gian nhà gỗ ba gian bỗng chìm vào khoảng lặng trang nghiêm đến nỗi chỉ còn nghe thấy tiếng gió sông xào xạc qua rặng dừa nước và tiếng lách cách khe khẽ của mấy chiếc cúc áo va vào nhau trong lòng rổ mây. Mấy chục người phụ nữ trong xóm đang ngồi quanh những khung thêu đồng loạt ngừng tay, nín thở nhìn về phía bàn trưng bày. Những đôi mắt vốn quen nhìn xuống luống khoai, liếp bưởi giờ đây mở to ngơ ngác, vừa kinh ngạc vừa ngập tràn nỗi hồi hộp thay cho người thợ may trẻ.

Đầu ngón tay trỏ của Lụa – nơi có vết chai mịn tích tụ qua bao năm tháng cầm kéo – khẽ miết nhẹ lên viền gỗ của chiếc khung thêu trên đùi. Trái tim cô đập dồn một nhịp, lồng ngực xốn xang như sóng nước dập dềnh lúc con nước lớn tràn qua bờ bãi. Mở một gian hàng đại diện ngay tại trung tâm thành phố Cần Thơ sầm uất, đưa tà áo bà ba thêu hoa lục bình của xứ cù lao ra phố thị hào hoa – đó là giấc mơ lớn đến mức trong những đêm chong đèn vá áo bên tiếng mọt nghiến gỗ dầu, cô chưa từng dám mơ tới.

Lụa khẽ ngước mắt nhìn ra phía cửa. Nơi hàng hiên lộng gió, Triết vẫn đứng tựa lưng vào cột gỗ tràm. Ánh mắt anh sau cặp kính đồi mồi ấm áp lạ thường, không mang chút hối thúc, chỉ lặng lẽ trao cho cô một niềm tin cậy tuyệt đối, như muốn nhắn nhủ rằng dẫu cô quyết định thế nào thì anh và cù lao này vẫn luôn là điểm tựa vững chãi nhất. Ánh nhìn ấy như dòng nước ngọt mát lành rót vào lòng Lụa, gột sạch mọi thoáng chao đảo, hoang mang.

Lụa đứng dậy, sửa lại vạt áo bà ba màu mỡ gà cho ngay ngắn. Cô nhìn thẳng vào vị cán bộ tỉnh và ông Chủ tịch huyện, khẽ nghiêng đầu thưa bằng chất giọng miền Tây dịu dàng nhưng rành rọt, từng lời chắc nịch “Dạ thưa các chú, các anh. Nghe được tấm lòng của lãnh đạo tỉnh và huyện dành cho tiệm may nhỏ xíu này, trong bụng em đội ơn nhiều lắm. Đưa được tà áo bà ba thêu hoa lục bình lên phố lớn là phước phần của thợ may xứ cù lao tụi em. Nhưng xin các chú cho em thưa thật cái bụng dạ của mình. Chị em ở đây trước giờ chỉ quen cầm cuốc, cầm chèo, ngón tay dính phèn dính mủ chuối. Họ mới vừa cầm cây kim tơ chưa tròn tháng, đường thêu mũi chỉ còn phải nắn nót từng li. Nếu bây giờ mình vội vã cất bước lên mở cửa hàng lớn trên thành phố, xa rời bờ kênh bến nước, em e cái gốc rễ nuôi sống tà áo này sẽ bị chông chênh.”

Ông Chủ tịch huyện chớp mắt ngạc nhiên, còn vị đại diện tỉnh thì chăm chú lắng nghe, gương mặt lộ rõ sự tò mò “Ý cô Lụa là sao? Cô cứ giãi bày cho cặn kẽ, tỉnh sẵn sàng tháo gỡ khó khăn về mặt bằng và vốn liếng cho các cô mà.”

Lụa mỉm cười đôn hậu, ánh mắt hướng về phía mấy chục chị em đang ngồi thấp thỏm bên khung cửi “Dạ, em nghĩ điều cốt yếu nhất lúc này là phải giữ cho được cái tổ ấm này ở cù lao. Tụi em muốn xin phép chính quyền cho thành lập Hợp tác xã Thêu May Cúc Áo ngay tại bờ Kênh Xanh này trước. Đặt xưởng sản xuất tại đây để bà con gom công vần sức, đào tạo thêm nhiều cô bác, em gái nghèo có cái nghề vững vàng trong tay. Còn trên tỉnh, nếu được tỉnh thương tạo điều kiện, hợp tác xã xin được ký hợp đồng cung cấp độc quyền sản phẩm áo bà ba thủ công cho gian hàng trưng bày của trung tâm xúc tiến thương mại, và nhận may trang phục truyền thống cho các đoàn văn nghệ, các sự kiện ngoại giao của địa phương. Khi nào gốc rễ bên dòng kênh này thật vững, tay nghề chị em thật thuần thục, lúc đó đưa thương hiệu vươn xa hơn nữa cũng chưa muộn màng.”

Cả gian phòng im phăng phắc thêm vài giây rồi vị cán bộ tỉnh bỗng bật cười sảng khoái. Ông vỗ hai tay vào nhau bôm bốp, nhìn Lụa bằng ánh mắt khâm phục không hề giấu giếm “Hay! Hay lắm cô thợ may! Tưởng người trẻ ham danh chuộng lợi sẽ vội vã gật đầu ôm đồm mở tiệm trên phố, không ngờ cô lại biết nhìn xa trông rộng, biết nghĩ cho cái gốc của làng nghề và quyền lợi bền vững của bà con như vậy. Đồng chí Chủ tịch huyện thấy thế nào? Tôi thấy đề xuất thành lập Hợp tác xã Thêu May Cúc Áo ngay tại Tân Bình là hoàn toàn đúng đắn với chủ trương phát triển kinh tế tiểu thủ công nghiệp của tỉnh!”

Ông Chủ tịch huyện gật đầu lia lịa, nét mặt rạng rỡ “Quá tốt rồi! Huyện hoàn toàn ủng hộ. Ngay trong tuần này, Ủy ban xã và Phòng Công nghiệp huyện sẽ phối hợp hướng dẫn cô Lụa hoàn tất thủ tục cấp phép xã viên và quy chế hoạt động của hợp tác xã. Huyện cũng sẽ trích quỹ khuyến công hỗ trợ một phần kinh phí ban đầu để trang bị thêm bàn cắt và đèn điện cho bà con làm việc!”

Tiếng reo vui đồng loạt bật ra từ góc phòng. Út Mơ mừng quá buông rơi cả cuộn chỉ tím, nhảy chân sáo lại ôm chầm lấy cánh tay Lụa. Mấy chị thợ thêu lớn tuổi đưa vạt khăn rằn lên chấm nước mắt vì mừng tủi. Ngay tại chiếc bàn gỗ mít dài giữa gian trước, trước sự chứng kiến của lãnh đạo tỉnh, huyện và bà con chòm xóm, bản ghi nhớ hợp tác đầu tiên đã được thảo ra trên tờ giấy pơlu mỏng. Đại diện tỉnh chính thức đặt hàng Hợp tác xã Thêu May Cúc Áo năm mươi bộ áo bà ba lụa tơ tằm thêu hoa lục bình và hoa bần trắng để làm quà tặng lưu niệm cho đoàn khách quốc tế và phục vụ tuần lễ giao lưu văn hóa sắp tới, kèm theo hợp đồng may đo đồng phục áo dài truyền thống cho cán bộ nữ của ba cơ quan đóng trên địa bàn tỉnh lỵ.

Khi đoàn xe của các cán bộ lăn bánh rời khỏi con đường rợp mát bóng dừa nước, Lụa vẫn đứng ngẩn ngơ bên bậc cửa, hai tay ôm chặt tập hồ sơ có đóng dấu mộc đỏ tươi. Gió chướng cuối mùa thổi qua vạt áo, mát rượi và êm ả như một giấc chiêm bao vừa bước ra đời thực.

Triết bước vào gian nhà, khẽ nghiêng đầu nhìn cô, nụ cười rạng ngời làm sáng bừng cả khuôn mặt rám nắng phong sương “Chúc mừng Chủ nhiệm Hợp tác xã Nguyễn Thị Lụa nghen. Quyết định hồi nãy của cô thợ may làm cả đoàn cán bộ tỉnh phải nể phục sát đất đó.”

Lụa ngượng ngùng cúi đầu, hai má ửng hồng “Anh cứ trêu em hoài. Em chỉ nghĩ tới chuyện má dặn hồi xưa, làm nghề may là phải bám lấy từng thớ vải, từng người bận áo, vội vàng xốc nổi là đường kim tự khắc xiêu vẹo liền hà.”

Thành từ hiên ngoài bước vào, trên tay cầm quyển sổ cái đóng bìa cẩn thận “Chị Hai đừng lo! Từ nay chuyện ghi chép sổ sách xã viên, tính công nhật, kiểm đếm số mét vải nhập về với giao hàng cứ để em phụ trách cho. Em chép sạch đẹp, rõ ràng từng đồng cắc, bảo đảm không thất thoát của hợp tác xã một cọng chỉ!”

Mọi người cùng bật cười ấm áp. Thế là chỉ trong vòng nửa tháng sau ngày cúng tạ ơn nguồn nước ngọt Kênh Xanh, tấm biển gỗ dầu khắc chữ nổi sơn son “Hợp Tác Xã Thêu May Cúc Áo Cù Lao Tân Bình” đã được trang trọng treo lên ngay trước cổng nhà ba gian. Gian nhà cổ kính của ba má Lụa để lại nay như được khoác lên một tấm áo mới, đầy ắp sinh khí và rộn ràng tiếng nói cười.

Không gian bên trong được sắp xếp lại khoa học và ngăn nắp. Gian giữa vẫn là nơi đặt bàn thờ ba má, chiếc tủ thờ cẩn ốc xà cừ luôn nghi ngút khói trầm thơm như chứng giám cho tấm lòng hiếu thảo và thành quả của hai chị em. Gian trước kê thêm hai chiếc bàn cắt lớn đóng bằng gỗ tràm chắc chắn. Bốn chiếc máy may Butterfly chân đạp được đặt dọc theo hàng cửa sổ đón trọn ánh sáng tự nhiên từ mặt kênh hắt vào. Triết còn tận dụng những thanh gỗ ván thừa từ công trường cống để đóng thành hệ thống kệ chứa vải cao ráo, cách mặt đất nửa mét để tránh hơi ẩm bốc lên từ lòng đất cù lao.

Để đáp ứng các đơn hàng dồn dập đổ về từ huyện và tỉnh, tổ hợp tác nhanh chóng kết nạp thêm thành viên, nâng tổng số lao động nữ lên hơn ba mươi người. Họ là những thiếu nữ mười tám đôi mươi chưa có việc làm ổn định, là những người mẹ trẻ phải chăm con mọn, hay những góa phụ nghèo quanh năm chỉ biết đợi chờ con nước bắt con tôm, con cá đổi gạo qua ngày. Dưới bàn tay dìu dắt nhẫn nại của Lụa và sự xốc vác, năng nổ của Út Mơ, gian nhà lúc nào cũng râm ran như một tổ ong thợ chăm chỉ.

Lụa chia công việc thành từng nhóm rành mạch: nhóm thợ cắt gồm những người khéo tay, cẩn thận đo đạc theo từng vạt vải; nhóm đạp máy may phụ trách ráp thân áo, lượn vạt nách và may nẹp; nhóm thêu tay đông nhất, ngồi quây quần trên những chiếc chiếu cói trải rộng bên hiên, chuyên chăm chút cho từng cánh hoa dại; và nhóm làm cúc áo chịu trách nhiệm bọc vải, kết hạt và đơm cúc thật thẳng thớm.

Không khí lao động tràn ngập niềm vui và sự sẻ chia. Mỗi buổi sáng, khi sương mù trên mặt kênh vừa tan biến dưới ánh nắng ban mai, tiếng guốc gỗ lẹp kẹp của các chị em đã rộn rã đầu ngõ. Chị Bảy – người phụ nữ có chồng bị tật nguyền, trước đây phải gồng gánh củ khoai trái bắp đi bán dạo từng bến đò – giờ ngồi ngay ngắn bên khung thêu, tay luồn sợi chỉ tơ xanh thoăn thoắt.

“Hổm rày nhờ có hợp tác xã của cô Lụa,” chị Bảy vừa kéo sợi chỉ vừa tâm sự với mấy chị em bên cạnh, giọng nghẹn ngào vì xúc động, “mỗi tuần tui lãnh tiền công đều đặn hai mươi mấy ngàn đồng. Đong được bao gạo trắng thơm tho, lại còn dư tiền mua thuốc bổ cho chú mày ở nhà uống. Bữa qua, thằng con đầu lòng của tui khoe được đi học chữ ở lớp thầy Thành, nó mừng đến nỗi ôm tập sách ngủ luôn. Cái ơn này của cô Lụa, cả đời gia đình tui không biết lấy gì đền đáp.”

Lụa đang đi kiểm tra từng khung thêu, nghe thấy liền bước lại gần, đặt tay lên vai chị Bảy, giọng chân tình:“Chị nói chi ơn nghĩa cho xa xôi chị Bảy ơi. Tụi mình nương tựa vào nhau mà sống. Tiền công đó là mồ hôi, nước mắt và sự khéo léo của chính đôi bàn tay chị làm ra xứng đáng mà. Nhìn chị thêu từng cánh hoa lục bình mượt mà, không sót một mối chỉ thừa thế này, khách hàng khó tính trên tỉnh họ cầm vào cũng phải tấm tắc khen ngợi.”

Mỗi tháng hai lần, vào ngày rằm và ngày cuối tháng, Thành lại ngồi ngay ngắn bên chiếc bàn con, mở quyển sổ cái bọc bìa bao xi măng cẩn thận để phát lương cho bà con. Tiền công được phân định rõ ràng, sòng phẳng theo định mức sản phẩm. Một tà áo thêu hoa hoàn chỉnh, đường chỉ sắc nét được trả công xứng đáng. Nhìn những bàn tay chai sần đón nhận những tờ tiền giấy bạc mới tinh còn thơm mùi mực in, rồi cẩn thận gói vào chiếc khăn tay nhét sâu vào túi áo bà ba, Lụa thấy khóe mắt mình cay xè vì hạnh phúc. Đồng tiền lương thiện từ chính nghề may truyền thống đã thắp sáng những gian bếp nghèo, giúp những đứa trẻ cù lao có manh áo lành đến trường, và giữ chân những người phụ nữ ở lại với quê hương thay vì phải bươn bả tha hương cầu thực.

Sang đến tháng Hai âm lịch, giữa lúc những vạt bưởi non bên bờ kênh Xanh bắt đầu đón dòng nước ngọt phù sa để trổ hoa trắng xóa thơm ngát, Hợp tác xã Thêu May Cúc Áo đón nhận một sự kiện trọng đại. Đoàn thẩm định của Sở Văn hóa Thông tin và Hội Văn nghệ Dân gian tỉnh cùng các chuyên gia tiểu thủ công nghiệp về thăm và đánh giá chất lượng sản phẩm của hợp tác xã.

Buổi lễ công nhận thành quả được tổ chức trang trọng mà ấm cúng ngay tại khoảng sân rộng trước tiệm may. Dưới bóng mát của rặng dừa và những chùm hoa bần đung đưa theo gió sông, hàng trăm mẫu áo bà ba thêu hoa dại được treo ngay ngắn trên những sào tre láng bóng. Từng tà áo lụa mềm như mây, màu sắc nền nã từ tím hoa lục bình, vàng bông điên điển đến trắng muốt như hoa bần, rực rỡ dưới ánh nắng phương Nam.

Đại diện đoàn thẩm định bước lên bục danh dự, trân trọng trao tặng giấy khen và Giấy chứng nhận nghệ nhân thợ giỏi cấp tỉnh cho đại diện hợp tác xã. Đặc biệt, hai gương mặt trẻ của cù lao đã được xướng tên trong niềm hân hoan tột cùng của bà con lối xóm.

Út Mơ bước lên nhận Chứng nhận thợ thêu xuất sắc cấp cơ sở. Cô gái hai mươi tuổi với hai bím tóc len lắc lư ngày nào, từng vụng về làm đứt chỉ, đâm kim chảy máu tay, nay đã làm chủ kỹ thuật thêu lướt vặn đỉnh cao, có thể thêu liền một mạch ba đóa hoa lục bình cánh mỏng như cánh chuồn chuồn mà không để lộ một vết gút chỉ ở mặt trái vải. Cầm tấm bằng khen có lồng khung kính bóng loáng, Út Mơ không kìm được nước mắt, đưa mắt tìm kiếm Lụa rồi chạy ào xuống ôm chặt lấy người chị đã tận tình chỉ dạy mình từng đường kim mũi chỉ đầu tiên.

“Chị Lụa ơi… Em làm được rồi chị ơi! Tía má em dưới xuồng nghe tin chắc mừng dữ lắm… Em không phải đi làm mướn xứ xa nữa rồi!”

Lụa vỗ về lưng cô em gái nhỏ, lòng trào dâng niềm tự hào khôn xiết.

Tiếp đó, Thành cũng được Hội Khuyến học huyện và Ban Nông nghiệp trao giấy khen đặc biệt vì thành tích xuất sắc trong việc hỗ trợ xây dựng sổ sách, kiểm định quy cách đóng gói sản phẩm thêu cho hợp tác xã, đồng thời duy trì bền bỉ lớp học văn hóa miễn phí cho con em các xã viên ngay tại hiên nhà. Đứng bên cạnh chiếc bảng gỗ tràm, Thành chững chạc trong chiếc áo sơ mi trắng thẳng thớm, nụ cười hiền hậu ánh lên niềm tin của một người thầy giáo tương lai đang ngày đêm dùi mài kinh sử đợi mùa thi đại học sắp tới.

Bà Năm Búp đứng dưới sân bưng khay bánh lá dừa nóng hổi vừa hấp chín tới, miệng nhai trầu bỏm bẻm, cười tít cả mắt “Chèn ơi, coi cái xóm cù lao mình bữa nay rạng rỡ chưa kìa! Hồi đó ngó vô tiệm may Cúc Áo thấy có hai chị em côi cút thấy mà thương, nay thì thành hợp tác xã bề thế, người xe ra vô nườm nượp. Ba má con Lụa dưới suối vàng chắc ngậm cười mãn nguyện lắm đó đa!”

Ông Bảy Kiên bận chiếc áo bà ba chần bông xám tro quen thuộc, tay chống gậy tre đứng bên cạnh Triết, gương mặt quắc thước giãn ra trong nụ cười mãn nguyện hiếm thấy. Ông nhìn dòng kênh Xanh cuồn cuộn nước ngọt rồi nhìn sang cơ ngơi thêu may rộn rã, giọng rền vang sang sảng “Đất có nước ngọt thì cây đâm chồi trổ bông. Lòng người có cái nghề, có chữ nghĩa thì xóm làng mới bền gốc rễ. Thằng Triết mang nước về, con Lụa giữ lấy cái nếp áo truyền thống, đôi trẻ tụi nó thiệt xứng đôi vừa lứa, làm rạng rỡ cả cái cù lao này!”

Triết đứng bên cạnh mỉm cười, đôi mắt hướng về Lụa chan chứa niềm kiêu hãnh. Anh khẽ gật đầu khi chạm phải ánh mắt cô thợ may đang nhìn sang mình qua biển người chúc tụng.

Buổi liên hoan mừng thành tích kéo dài đến tận xế chiều trong tiếng đờn ca tài tử réo rắt bên mâm cá lóc nướng trui và chè thưng ngọt bùi. Khi bà con chòm xóm đã dần ra về, trả lại cho gian nhà ba gian vẻ thanh bình, tĩnh lặng quen thuộc của buổi hoàng hôn sông nước, Lụa ngồi lại bên bàn cắt để kiểm tra lại những xấp vải lụa tơ tằm chuẩn bị cho đơn hàng mới.

Bỗng ngoài bờ dốc vang lên tiếng chuông xe đạp lách cách quen thuộc của chú Bảy giao bưu điện xã. Chiếc xe đạp sườn ngang màu xanh rêu cũ kỹ phanh gấp trước cổng rào dâm bụt.

“Cô Lụa có nhà hôn? Có công văn hỏa tốc gửi đích danh Chủ nhiệm Nguyễn Thị Lụa nè!”

Lụa vội buông kéo, rảo bước ra cửa đón lấy phong bì dày cộm từ tay người giao thư. Bức thư được gửi chuyển phát bảo đảm từ Thủ đô Hà Nội, bên ngoài đóng dấu nổi màu đỏ chót của Cục Mỹ thuật và Bản quyền tác giả phối hợp cùng Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam.

Đôi bàn tay thon dài của Lụa khẽ run rẩy khi dùng chiếc kéo nhỏ tách mép phong bì. Thành và Triết nghe tiếng gọi cũng vội vã bước lại gần, hồi hộp dõi theo từng cử chỉ của cô.

Lụa mở tờ giấy pơlu dày dặn in tiêu đề trang trọng mạ nhũ vàng. Đôi mắt cô lướt qua từng dòng chữ in chữ đậm sắc nét, tim đập thình thịch liên hồi “Kính gửi: Bà Nguyễn Thị Lụa – Nghệ nhân thêu may, Chủ nhiệm Hợp tác xã Thêu May Cúc Áo cù lao Tân Bình. Ban Tổ chức trân trọng kính mời bà tham dự và báo cáo tham luận tại ‘Hội thảo & Triển lãm Bảo tồn Văn hóa Dân gian Toàn quốc’, được tổ chức tại Thủ đô Hà Nội vào mùa thu năm 1992. Hợp tác xã Thêu May Cúc Áo vinh dự được lựa chọn là một trong những đại diện tiêu biểu của vùng đồng bằng sông Cửu Long mang bộ sưu tập áo bà ba truyền thống cải tiến thêu hoa dại bản địa đến giới thiệu, giao lưu với các đoàn nghệ nhân cả nước và bạn bè quốc tế…”

Lụa đọc xong, hai tay buông thõng xuống mép bàn, hơi thở dồn dập nghẹn lại nơi lồng ngực vì quá đỗi sững sờ.

Hà Nội! Thủ đô nghìn năm văn hiến xa xôi ngoài phương Bắc mà cả đời một cô gái miệt vườn như cô chỉ từng được biết qua những trang sách địa lý của em trai hay những bài hát trên chiếc đài bán dẫn chạy pin. Giờ đây, một lá thư mời trang trọng đang nằm trên tay cô, gọi tên người thợ may nhỏ bé bên bờ kênh Xanh.

“Chị Hai… Đi Hà Nội kìa chị Hai!” Thành reo lên, giọng lạc đi vì phấn khích tột cùng, hai tay lắc lắc vai Lụa. “Tà áo bà ba thêu hoa lục bình của chị được chọn ra tận Thủ đô để triển lãm cho cả nước xem kìa!”

Triết bước lại gần, ánh mắt anh lấp lánh niềm xúc động sâu xa. Anh nhìn sâu vào mắt Lụa, giọng nói ấm áp và trầm tĩnh như xua tan mọi nỗi hoang mang, bỡ ngỡ trong lòng cô “Lụa à, công sức và tâm huyết của em cùng chị em cù lao đã đơm hoa kết trái thật rồi. Cánh hoa lục bình mộc mạc bên bờ kênh quê mình giờ đây sẽ mang linh hồn sông nước Nam Bộ bay xa khắp mọi miền đất nước.”

Lụa siết chặt lá thư mời vào ngực. Qua khung cửa sổ, ánh hoàng hôn buông xuống nhuộm đỏ khoang cống chính và dòng nước ngọt mát lành đang êm đềm trôi về phía hạ lưu. Tiếng máy may Butterfly thân thương sau lưng như đang hòa cùng nhịp đập rộn rã trong tim, mở ra trước mắt cô một chân trời bao la, rực rỡ và ngập tràn hy vọng cho tà áo quê hương.