Chương 18: Nhắm Mắt Để Thấy Ngân Hà

Đôi bờ mi của Mai Lam khẽ rung lên sau tiếng bước chân rời đi của hai vị giám khảo sơ khảo. Đầu ngón tay em vẫn ghì chặt lên mép vát của chiếc thước gỗ đo góc một trăm tám mươi độ cài trước ngực áo, nơi từng rãnh khuyết bán nguyệt mộc mạc đang truyền vào lòng bàn tay em hơi ấm thân thuộc. Đức khẽ chạm vào cánh tay bạn, nhanh nhẹn xếp lại cuốn nhật ký thực nghiệm dày cộp, đặt cẩn thận vào ngăn chính của chiếc túi thổ cẩm bốn ngăn do mẹ Nhạn may rồi kéo khóa lại. Cả nhóm gom lại quanh gian trưng bày số mười hai trong quãng nghỉ trưa ngắn ngủi. Giữa bầu không khí oi nồng của sảnh lớn, Lam nhấp từng ngụm nước trà ấm mà mẹ Nhạn run run rót ra từ chiếc bình giữ nhiệt cũ. Tiếng quạt nan phe phẩy bên tai quyện cùng bàn tay thô ráp của thầy Tường đặt khẽ lên vai em. Thầy không giảng giải dài dòng, chỉ cúi xuống để lại một câu nói trầm đục thoảng mùi dầu tràm quen thuộc: “Cứ nói thật lòng người thợ, con à. Thứ gỗ mít ấy chưa bao giờ phụ công tay nào kiên nhẫn cả.”

Đúng một giờ ba mươi phút chiều, tiếng chuông báo ngân vang từng nhịp giòn giã. Đức và thầy Thuận đã tranh thủ giờ nghỉ trưa mang bộ học cụ bốn món sang hội trường trung tâm đặt sẵn. Đức một tay xách chiếc túi thổ cẩm đựng nhật ký thực nghiệm, tay kia cẩn thận đỡ khuỷu tay Lam dẫn em rời gian trưng bày số mười hai, bước qua cánh cửa đôi nặng trịch của hội trường trung tâm. Làn hơi lạnh buốt từ dàn điều hòa công nghiệp lập tức phả vào da thịt, xua tan cái nóng ban trưa, đem lại một bầu không khí trang nghiêm và ngột ngạt mùi thảm nỉ mới. Qua đôi tai mẫn cảm, Lam nhận ra không gian rộng lớn đến choáng ngợp qua độ vọng của âm thanh: tiếng xì xào của hàng trăm khán giả ngồi kín các dãy ghế dốc bậc thang, tiếng sột soạt lật mở tài liệu, và tiếng micro rà sóng ù ù dội lại từ trần vòm cao vút.

Đức dìu Lam bước lên ba bậc tam cấp của bục thuyết trình trung tâm. Trên mặt bàn phủ khăn nhung xanh thẫm, bộ học cụ bốn món bằng gỗ mít đã được hai bạn nhỏ di chuyển sang và sắp đặt ngay ngắn: chiếc thước đo góc định vị bán nguyệt, quả địa cầu chữ nổi Braille, khay tám đĩa chu kỳ pha Mặt Trăng và sa bàn quỹ đạo Kepler rãnh trượt bi đồng. Đức đặt chiếc túi thổ cẩm sang góc bàn, mở khóa lấy cuốn nhật ký thực nghiệm dày cộp đặt trang trọng bên cạnh sa bàn, phơi bày những trang vẽ kỹ thuật cơ khí mực đen song hành cùng hàng nghìn chấm nổi Braille do chính chiếc dùi sắt của Lam bấm tỉ mỉ.

Dưới khán phòng, sự xao động tắt hẳn khi một tiếng gõ nhẹ vào đầu micro phát ra từ bàn chủ tọa – Thưa nhóm tác giả Trường Trung học cơ sở Hòa Vang, – giọng nói trầm đục, mang theo uy quyền học thuật đĩnh đạc của vị giáo sư trưởng ban giám khảo vang lên, dội vào lồng ngực Lam. – Tiểu ban sơ khảo đã dành cho các em điểm số rất cao ở vòng thực địa bởi sự công phu và tính nhân văn của công trình. Tuy nhiên, trước Hội đồng cấp cao, tôi muốn các em làm rõ một câu hỏi cốt lõi về bản chất khoa học: Làm thế nào một mô hình cơ khí thô mộc bằng gỗ bản địa có thể truyền tải trọn vẹn khái niệm trừu tượng về sự biến thiên vận tốc thiên thể theo Định luật hai Kepler — điều mà ngay cả học sinh trường chuyên hay sinh viên đại học sáng mắt cũng phải dựa vào đồ thị điện tử và mô phỏng số hóa mới có thể lĩnh hội? Liệu đây có thực sự là một học cụ giúp người khiếm thị làm chủ tư duy vật lý, hay chỉ dừng lại ở một trò chơi lăn bi theo rãnh được người lớn sắp đặt từ trước?

Câu hỏi sắc sảo của vị giáo sư dội vào không gian yên ắng hội trường, lắng xuống từng ghế ngồi như tiếng bi đồng lăn qua điểm cận nhật — bén nhọn và không thể đỡ tránh. Qua mặt bàn thuyết trình, Lam cảm nhận được độ rung cơ học truyền từ đôi bàn tay của Đức khi cậu bạn ghì chặt xuống mép gỗ, đi kèm tiếng thở hắt ra rất khẽ bên tai. Dưới hàng ghế khán giả, một sự im lặng căng thẳng bao trùm. Lam biết ở hàng ghế phía xa, mẹ Nhạn đang lo âu xiết chặt tay — em đoán vậy qua tiếng hơi thở bà dồn dập mà đôi tai bén nhọn vẫn nhận ra dù cách mấy chục bước ghế. Thầy Thuận chắc cũng đang nén thở chờ đợi. Và thầy Tường — người thầy với đôi bàn tay thoái hóa khớp sưng phù — vẫn đang lặng lẽ dõi theo từng cử chỉ của em.

Nhưng trong bóng tối vây bủa quanh đôi mắt, lòng Lam lại sáng rõ lạ thường. Đầu ngón tay em lướt nhẹ trên mép sa bàn, chạm vào lớp sáp ong mịn màng và cảm nhận hơi ấm tích tụ sâu trong thớ gỗ mít già. Đó không phải là một món đồ chơi sắp đặt, mà là mồ hôi của những ngày mài giũa, là từng milimét rãnh khuyết được đong đếm bằng cảm giác bỏng rát nơi đầu ngón tay và tấm lòng bao la của người thầy giáo già.

Lam khẽ mỉm cười. Em hít một hơi thật sâu, ngẩng cao đầu hướng gương mặt thanh tú về phía âm thanh phát ra từ bàn chủ tọa. Giọng nói của em cất lên, nhỏ nhẹ nhưng trong trẻo và đĩnh đạc vô ngần – Kính thưa Thầy Trưởng ban, thưa Hội đồng giám khảo. Khoa học không bắt đầu từ những màn hình phẳng hay những dòng mã số vô hình, mà bắt đầu từ sự tương tác trực tiếp của con người với tự nhiên. Người không nhìn thấy ánh sáng như chúng con không thể đọc đồ thị bằng mắt, nhưng quy luật của vũ trụ lại là những biến thiên cơ học mà xúc giác hoàn toàn có thể cảm nhận một cách chuẩn xác. Nếu được phép của Hội đồng, con xin kính mời Thầy Trưởng ban bước lên bục này, nhắm mắt lại và để đôi bàn tay mình chạm vào sa bàn gỗ mít.

Một tiếng xao động ngỡ ngàng lan khắp hội trường rộng lớn. Những tiếng thì thầm nổi lên xôn xao. Chưa từng có tiền lệ tại cuộc thi khi một thí sinh nhỏ tuổi lại đưa ra lời thỉnh cầu táo bạo như thế trước vị giáo sư đầu ngành Vật lý.

Sau vài giây ngưng đọng, Lam nghe thấy tiếng sột soạt của tập hồ sơ được gập lại, tiếp đó là tiếng ghế đẩy lùi. Tiếng bước chân trầm chậm vọng qua thảm nỉ, từng bước một chắc chắn, tiến dần lên bậc tam cấp.

– Được rồi, – giọng vị giáo sư vang lên ngay sát bên mép bàn, điềm đạm nhưng nghiêm cẩn lạ thường. – Thầy sẽ nhắm mắt lại. Hãy cho thầy thấy cách em cảm nhận bầu trời.

Lam khẽ nghiêng đầu cung kính:– Con cảm ơn Thầy. Xin Thầy hãy thả lỏng và để con dẫn dắt bàn tay Thầy.

Lam nhẹ nhàng nâng bàn tay to lớn, thô ráp của vị giáo sư lão thành lên, đầu ngón tay em dò tìm và nắm lấy với sự cẩn trọng của người quen chạm chứ không quen nhìn. Em cẩn trọng đặt hai đầu ngón tay của ông vào điểm xuất phát của đường rãnh elip trên mặt gỗ mít vàng ươm.

– Thưa Thầy, đây là điểm viễn nhật — vị trí hành tinh nằm xa Mặt Trời nhất. Dưới ngón tay Thầy là rãnh trượt rộng bốn milimét, sâu hai milimét được chuốt nhẵn bằng sáp ong. Dọc hai bên mép rãnh là các gờ nổi chữ Braille siêu nhỏ chia các cung thời gian bằng nhau. Tại điểm viễn nhật này, khoảng cách giữa các vạch định vị rất ngắn, báo hiệu quãng đường hành tinh đi được trong một đơn vị thời gian là ngắn nhất.

Đầu ngón tay của vị giáo sư khẽ run lên khi miết dọc theo mép rãnh nhẵn thín, nơi từng gờ nổi cao đúng không phẩy tám milimét hiện rõ mồn một dưới da thịt.

– Còn bây giờ, – Lam tiếp tục, tay kia đón lấy viên bi đồng tí hon từ tay Đức đặt vào lòng rãnh, – con xin phép thả viên bi.

Viên bi đồng tròn trịa rơi êm vào rãnh gỗ mít. Nhờ độ dốc vi mô được tính toán công phu ở đáy rãnh nhằm mô phỏng hố thế năng trọng trường, viên bi bắt đầu chuyển động.

Ban đầu, tại điểm viễn nhật, viên bi chuyển động chầm chậm: ro... ro... Âm thanh kim loại va chạm êm ru trên nền gỗ mít già phát ra trầm đục. Nhưng khi trôi dần về phía điểm cận nhật — nơi đáy rãnh thoải sâu xuống và các vạch khấc thời gian giãn rộng ra — lực hấp dẫn mô phỏng phát huy tác dụng. Viên bi tự gia tốc, lao vun vút: ro ro ro!

Đầu ngón tay của vị giáo sư vẫn đặt hờ trên thành rãnh để đón bắt chuyển động. Luồng gió mỏng manh cùng độ rung cơ học truyền qua thớ gỗ mít già dội thẳng vào cảm giác của ông. Viên bi lao vụt qua điểm cận nhật trong chớp mắt, rồi nương theo quán tính trượt dốc ngược lên, chậm dần, chậm dần khi quay trở lại điểm viễn nhật, vẽ nên một chu kỳ hoàn mỹ của Định luật hai Kepler.

Dưới đầu ngón tay đặt hờ trên thành rãnh, vị giáo sư lặng đi. Lam cảm nhận rõ sự dừng lại của cơ thể ông qua rung động truyền qua mặt gỗ — không còn tiếng sột soạt giấy tờ, không còn hơi thở đều đặn, chỉ có tiếng viên bi đồng lăn vun vút rồi chầm chậm dừng lại trong im lặng của hội trường. Đồ thị biến thiên vận tốc, những công thức tích phân quét diện tích mà ông từng giảng dạy suốt nửa thế kỷ qua bỗng chốc hiện hình rực rỡ qua một chuyển động cơ học mộc mạc, chuẩn xác đến nghẹn lòng. Không cần màn hình cảm ứng, không cần ánh sáng thị giác, quy luật thiên văn đã chạm thẳng vào trực giác con người qua một thớ gỗ quê hương.

– Thưa Thầy, – giọng Lam cất lên, ấm áp như hơi nước trà bốc lên từ chiếc bình giữ nhiệt mẹ vừa dúi vào tay em ban trưa, – với người khiếm thị chúng con, bầu trời không hề tăm tối. Chỉ cần được trao cho một điểm tựa của sự sẻ chia và lòng kiên nhẫn, đôi bàn tay lao động hoàn toàn có thể chạm tới từng vì sao xa xôi nhất.

Viên bi đồng dừng lại ở điểm viễn nhật với một tiếng tách thật khẽ, khép lại trọn vẹn quỹ đạo tuần hoàn.

Lam nghe thấy tiếng thở dài run rẩy của vị giáo sư khi ông từ từ mở mắt. Tiếng thở ấy không giống tiếng thở của người đang phán xét — nó giống tiếng thở của người vừa chạm được vào điều gì đó đã lãng quên từ rất lâu. Ông đứng lặng đi trong giây lát, hai bàn tay đặt trên mép sa bàn khẽ run run.

Dưới khán phòng, cả hội trường nín thở. Hàng trăm ánh mắt dồn về bục thuyết trình, không một tiếng động nào phát ra ngoài nhịp thở dồn dập, tất cả đều hồi hộp chờ đợi lời nhận xét mang tính quyết định của vị chủ khảo tối cao.