Chương 17: Thử Thách Của Đầu Ngón Tay

Đức siết nhẹ hai quai ba lô sau lưng, chỉnh lại cặp kính cận đang hơi trễ xuống sống mũi vì mồ hôi rịn ra. Dưới ánh đèn rực rỡ của sảnh triển lãm, Hai vị giám khảo chuyên ngành dừng chân trước gian trưng bày số mười hai của Trường Trung học cơ sở Hòa Vang. Đức siết nhẹ hai quai ba lô sau lưng, chỉnh lại cặp kính cận đang hơi trễ xuống sống mũi vì mồ hôi rịn ra. của Trường Trung học cơ sở Hòa Vang.

Vị giám khảo đi đầu là một người đàn ông trạc ngũ tuần, mái tóc hoa râm, nét mặt nghiêm nghị sau gọng kính kim loại; bên cạnh ông là một nữ tiến sĩ trẻ tuổi với ánh mắt sắc sảo, tay cầm sẵn bút mực đỏ. Khi dừng chân trước mặt bàn gỗ mộc mạc của đội thi Hòa Vang, cả hai không giấu nổi sự ngạc nhiên, pha lẫn chút hồ nghi rõ rệt. Giữa một dãy dài những gian hàng lấp lánh ánh đèn led xanh đỏ, những bộ vi mạch điện tử tinh vi và loạt mô hình in 3D bóng bẩy của các trường chuyên trung tâm, bốn món học cụ bằng gỗ mít màu vàng thẫm thoang thoảng mùi sáp ong của thầy trò Đức trông thật khác biệt, nếu không muốn nói là quá đỗi thô mộc.

Vị giám khảo nam cúi xuống, lật giở bản tóm tắt đề tài in hoa, rồi ngước nhìn Lam đang đứng đĩnh đạc trong bộ đồng phục trắng tinh tươm. Ánh mắt ông dừng lại hồi lâu nơi đôi mắt phủ lớp sương mờ đục của cô bé, rồi chuyển sang thầy Tường và thầy Thuận đang đứng nép ở góc quầy.

– Chào nhóm tác giả, – vị giám khảo nam cất giọng trầm lạnh, mang vẻ thăm dò cố hữu của một nhà khoa học thực nghiệm. – Đề tài “Bộ học cụ thiên văn học xúc giác tương tác bằng gỗ bản địa” của các em có ý tưởng nhân văn rất đáng khích lệ. Tuy nhiên, thiên văn học và vật lý quỹ đạo là những phân môn đòi hỏi tư duy không gian và lượng giác cực kỳ phức tạp. Với một học sinh khiếm thị, việc tiếp thu đã là thách thức lớn, huống hồ là trực tiếp tính toán, thiết kế và chế tác ra những cơ cấu này. Liệu đây có phải là công trình do giáo viên hướng dẫn làm sẵn từ đầu đến cuối, còn học sinh chỉ học thuộc quy trình cơ học để trả lời khi được hỏi?

Câu hỏi sắc như dao chém vào không khí ngột ngạt của gian phòng. Đức nghe lồng ngực mình thắt lại, các đầu ngón tay cậu bấu chặt vào gấu áo đồng phục. Cậu toan bước lên, mở miệng thanh minh cho bao đêm thức trắng của bạn mình, cho những ngón tay Lam từng tứa máu vì dằm gỗ. Nhưng ngay khoảnh khắc ấy, Đức bắt gặp ánh mắt điềm tĩnh của thầy Tường phía sau. Người thầy già khẽ lắc đầu, khóe môi thoáng mỉm cười đầy tin cậy, ngầm nhắc lại thỏa thuận giữa ba thầy trò trước giờ xuất phát.

Đây là sân khấu của Lam. Mọi sự bảo bọc lúc này đều có thể làm tổn thương lòng tự trọng và phủ nhận nỗ lực phi thường của cô bạn nhỏ.

Hiểu ý thầy, Đức hít một hơi thật sâu, chủ động lùi lại nửa bước phía sau bàn trưng bày, nhường trọn không gian chính diện cho người bạn cùng bàn.

Trước ánh nhìn dò xét của hai vị chuyên gia, Lam không hề bối rối hay nao núng. Em khẽ cúi đầu chào theo đúng lễ nghi, bờ vai mảnh khảnh giữ thẳng tắp. Đôi môi nhỏ nở một nụ cười nhẹ nhàng, trong trẻo – Thưa Ban giám khảo, câu hỏi của thầy là điều con đã tự hỏi bản thân mình nhiều lần. Một người không nhìn thấy ánh sáng như con vốn dĩ rất khó tiếp cận những khái niệm trừu tượng nếu chỉ dựa vào sách giáo khoa phẳng lì. Nhưng chính vì khát khao hiểu được trật tự của vũ trụ mà không thể dùng mắt, con đã dùng chính đầu ngón tay của mình để làm thước đo cho toàn bộ công trình này. Thầy cho phép con được chứng minh bằng thực nghiệm ạ.

Lời đáp gãy gọn, lễ phép mà vững chãi của Lam khiến vị giám khảo nữ khẽ ồ lên một tiếng thích thú, bàn tay cầm bút hơi hạ xuống.

Lam từ tốn đưa tay ra phía trước, chạm chính xác vào chiếc thước gỗ hình bán nguyệt đang đặt trên giá đỡ. Từng ngón tay thon dài của em lướt êm ái trên mặt gỗ mít mịn màng đã ngấm sáp ong, không hề có một động tác thừa hay chút ngập ngừng nào.

– Thưa thầy cô, trở ngại lớn nhất của người khiếm thị khi học hình học và thiên văn là không thể xác định độ mở của góc. Chiếc thước đo góc một trăm tám mươi độ này được chúng con thiết kế dựa trên đặc điểm sinh trắc học của đầu ngón tay học sinh trung học cơ sở. Tâm thước là một hõm khuyết hình tròn vừa vặn với ngón cái để làm điểm tựa cố định. Trên vành bán nguyệt, các vạch định vị không kẻ bằng mực mà được khắc thành những rãnh khuyết hình bán nguyệt, cứ cách đều mười lăm độ lại có một khấc sâu một milimét.

Đầu ngón trỏ của Lam thoăn thoắt di chuyển dọc theo mép cong của thước, vừa trượt vừa đếm nhịp nhàng – Không độ... mười lăm... ba mươi... bốn mươi lăm độ. Khi đầu ngón tay lọt vào rãnh khuyết thứ ba, con biết chắc chắn góc mở đang ở đúng bốn mươi lăm độ mà không cần bất kỳ ai trợ giúp. Song song với đó, hệ thống số đo bằng chữ Braille được nạo gờ nổi với độ cao chuẩn tám phần mười milimét, khoảng cách giữa các chấm là ba milimét. Kích thước này bảo đảm thụ thể xúc giác ở búp ngón tay tiếp nhận thông tin rõ ràng nhất mà không gây chai rát khi rà soát nhiều lần.

Đức đứng bên cạnh, chăm chú quan sát nét mặt của hai vị giám khảo. Vị chuyên gia nam đã tháo hẳn cặp kính lão, ghé sát mắt xuống mặt thước gỗ mít, ngón tay ông vô thức chạm thử vào rãnh khuyết mười lăm độ mà Lam vừa thao tác. Sự lạnh lùng trên gương mặt ông dần tan biến, thay vào đó là sự tập trung cao độ.

Không dừng lại ở đó, Lam chuyển bàn tay sang quả địa cầu gỗ mít đặt cạnh sa bàn Kepler. Đôi bàn tay em ôm lấy khối cầu tròn trịa, xoay nhẹ trục nghiêng hai mươi ba phẩy năm độ.– Trên quả địa cầu này, kinh tuyến và vĩ tuyến là những rãnh khắc chìm rộng hai milimét. Ranh giới giữa đại dương và lục địa được phân định bằng hai tầng cao độ khác nhau: phần biển được nạo lõm sâu xuống một milimét và giữ nguyên độ nhám của thớ gỗ, còn phần đất liền được mài bóng và phủ sáp ong ấm áp. Chữ nổi Braille định danh các đại dương được đục nổi ngay trên bề mặt. Bằng cách định vị giao điểm giữa rãnh xích đạo và kinh tuyến gốc, một học sinh khiếm thị chỉ mất chưa đầy năm giây để xác định tọa độ của bất kỳ châu lục nào trên Trái Đất.

Giọng nói của Lam không hề mang âm hưởng của một bài học thuộc lòng. Từng thông số, từng độ dốc, từng milimét rãnh khắc hiện ra liền mạch, chắc nịch — như chính những ngón tay em đang thao tác, không cần tìm kiếm, không cần dừng lại., bởi chính những ngón tay ấy đã cùng thầy Tường thử nghiệm hàng trăm lần, đã nếm trải cảm giác đau đớn khi dằm đâm và vỡ òa khi tìm ra kích thước tối ưu.

Để củng cố thêm câu trả lời của bạn, Đức bước lên một bước thật nhịp nhàng. Cậu mở chiếc túi thổ cẩm bốn ngăn do mẹ Nhạn may, trân trọng rút ra cuốn sổ nhật ký thực nghiệm dày cộp đặt lên bàn.

– Thưa Ban giám khảo, đây là toàn bộ số liệu ghi chép quá trình chế tác và thử nghiệm của nhóm chúng con, – Đức dõng dạc nói, đôi mắt sau tròng kính cận ánh lên niềm tự hào khôn tả.

Đức cẩn thận lật từng trang giấy bìa cứng dày màu nâu nhạt. Dưới ánh đèn sáng rực, hai vị chuyên gia sững sờ khi nhìn thấy hai nửa trang giấy: một bên là những nét vẽ kỹ thuật cơ khí tỉ mỉ bằng mực đen của Đức với đầy đủ mặt cắt, thông số dung sai; bên còn lại là hàng nghìn chấm chữ nổi Braille dày đặc, thẳng hàng tăm tắp do chính chiếc dùi sắt của Lam bấm nổi. Mỗi trang đều ghi rõ ngày tháng, độ ẩm không khí, độ co ngót của từng thớ gỗ mít, cảm giác xúc giác của Lam sau mỗi lần mài thử và bảng ghi so sánh độ chệch góc đo giữa cách đọc bằng mắt thông thường và cách định vị bằng rãnh khuyết đầu ngón tay.

Vị nữ tiến sĩ cúi xuống, đầu ngón tay bà run run chạm vào những nốt chấm Braille gồ ghề trên trang giấy thực nghiệm. Bà ngước nhìn Lam, giọng nói đã hoàn toàn mất đi vẻ sắc sảo ban đầu, chỉ còn lại sự xúc động – Em... em đã tự mình ghi chép và thẩm định từng phép đo này sao?

– Dạ thưa cô, mỗi nốt chấm trên trang giấy này là một lần đầu ngón tay con học cách cảm nhận thế giới, – Lam khẽ mỉm cười, đôi mắt phủ sương mờ đục của em hướng thẳng về phía vị nữ tiến sĩ với một vẻ điềm tĩnh hiếm có. – Con không thể nhìn thấy các vì sao bằng mắt, nhưng nhờ bộ học cụ này và sự đồng hành của thầy giáo cùng bạn con, con hiểu rằng quy luật tự nhiên luôn công bằng với tất cả mọi người.

Một khoảng lặng thiêng liêng bao trùm lấy gian trưng bày số mười hai. Đức nhìn thấy vị giám khảo nam thở phào một hơi thật dài, đôi mắt ông ánh lên niềm cảm phục sâu sắc. Ông chậm rãi đeo lại cặp kính, cầm lấy cây bút dạ đỏ và ghi chép liên tục vào phiếu đánh giá kẹp trên bìa hồ sơ. Đức thoáng liếc thấy cột điểm thành phần của tiểu ban: hàng loạt con số tối đa cùng dòng chữ nhận xét ngắn gọn: “Tư duy khoa học xuất sắc, tính tự chủ tuyệt đối, giá trị nhân văn vượt bậc.”

Gấp tập hồ sơ lại, vị giám khảo nam bước đến gần Lam, giọng nói ông giờ đây ấm áp và tràn ngập sự trân trọng – Thầy thay mặt tiểu ban sơ khảo xin gửi lời xin lỗi và cảm ơn chân thành đến em, Trần Mai Lam. Đôi bàn tay và trí tuệ của em đã hoàn toàn thuyết phục chúng tôi. Điểm số của gian hàng này ở vòng thực địa là tuyệt đối.

Cả nhóm khẽ reo lên một tiếng khe khẽ trong lồng ngực. Đức nhìn sang thầy Tường, thấy khóe mắt người thầy già đã hoe đỏ sau cặp kính lão. Nhưng ngay sau đó, vị giám khảo khẽ hắng giọng, nét mặt trở nên trang trọng hơn – Tuy nhiên, với tính đột phá và sự tranh luận rất lớn về mặt phương pháp sư phạm của bộ học cụ này, Hội đồng chuyên môn vừa quyết định: Đề tài của các em sẽ là một trong số rất ít công trình được chọn để bước vào phiên chất vấn và bảo vệ trực tiếp trước Hội đồng giám khảo cấp cao tại hội trường trung tâm vào đầu giờ chiều nay. Ở đó sẽ có các giáo sư đầu ngành Vật lý và Y sinh học của thành phố trực tiếp phản biện. Các em hãy chuẩn bị tinh thần thật tốt nhé!

Dứt lời, hai vị giám khảo mỉm cười gật đầu rồi quay bước sang gian hàng kế tiếp.

Lời thông báo bất ngờ của vị giám khảo nam đánh vào tâm trí Đức như tiếng êtô siết chặt đột ngột, bất thần và không thể cưỡng lại., dội thẳng vào tâm trí Đức. Cậu quay sang nhìn Lam. Cô bạn nhỏ vẫn đứng lặng bên chiếc thước gỗ mít, đôi bờ mi khẽ rung lên khi thử thách cam go nhất của cuộc hành trình vừa chính thức mở ra ngay trước mắt.