Chương 18: Đổi Mới Lòng Máng

Tiếng gậy song của Cụ Cố gõ cộc xuống thềm gỗ làm tan đi sự ngơ ngác trong tâm trí Châu Vĩnh Đạt. Anh cúi nhìn chiếc nêm đực bằng gỗ kền kền nằm gọn lỏn trong lòng bàn tay mình. Thớ gỗ đen nhánh, bóng loáng mồ hôi của mấy đời thợ cả, mát rượi mà trĩu nặng như cả cơ nghiệp trăm năm. Đạt ngẩng lên, bắt gặp ánh mắt Phú đang nhìn chiếc nêm với vẻ kính cẩn pha lẫn chút e dè, bối rối. Trong đôi mắt sắc sảo của người em họ từng toan tính trăm đường, nay chỉ còn lại sự chân thành và nỗi ân hận khôn nguôi.

Đạt hít một hơi thật sâu, bao nhiêu tự ái, cố chấp của nhánh trưởng bấy lâu dường như tan biến theo khói trấu bến sông. Anh bước tới trước mặt Phú, hai tay nâng chiếc nêm ngang ngực rồi chìa thẳng ra — Chú Phú, Cụ Cố đã dạy thì tôi vâng lời. Chiếc nêm đực này, từ nay chú giữ lấy một nửa linh hồn lò dầu.

Phú run rẩy đưa hai tay đón lấy vật báu gia truyền. Ngón tay gã khẽ miết lên đầu nêm nhẵn thín, nghẹn ngào thưa — Anh Đạt... Cụ Cố... ơn sâu này, thằng Phú này xin tạc dạ. Em thề trước bàn thờ Tổ, chiếc nêm này chỉ gõ xuống vì danh dự họ Châu, tuyệt không bao giờ lệch sang lòng tham tà vạy nữa.

Cụ Cố Thuận mỉm cười, đôi môi móm mém run rẩy gật đầu rồi chậm rãi tựa lưng vào cột hiên, lắng nghe tiếng gió sông Trà Bồng thổi rười rượi qua rặng tre ngà.

Trưa hôm ấy, sau khi tiễn bà con xóm giềng ra về, Đạt kéo Phú ngồi xuống mép cối máng bằng gỗ mít rừng ở gian giữa xưởng. Đạt nhìn vết bầm tím nơi khóe miệng em họ – dấu tích của trận đòn hôm trước – rồi cất giọng trầm tĩnh — Chú Phú, nợ nần coi như tạm xong, nhưng hợp đồng một trăm vò dầu giao cho hiệu buôn Vạn Hưng trong một tháng tới mới là ải lớn. Lò mình xưa nay chỉ quen ép túc tắc dăm ba vò một mẻ. Giờ muốn kịp hạn mà dầu vẫn giữ được sắc vàng hổ phách, vị bùi ngọt không khét, anh em mình phải định lại lề lối.

Phú ngước mắt nhìn anh, chăm chú lắng nghe. Đạt vỗ nhẹ lên vai em, rành rọt phân bua — Tôi là thợ, tánh tình thô kệch, chỉ biết mỗi việc bưng thúng chọn đậu, canh lửa chõ trấu với quăng chày đập nêm. Từ rày, việc trong xưởng từ khâu phơi hạt, sàng sẩy, rang ủ cho tới cối ép, tôi với bác Ba Quỳ cùng con Lan gánh vác. Nhất quyết không để một hạt lép, hạt mốc lọt vào chõ hấp. Còn chuyện mối lái ngoài tỉnh, khế ước sổ sách, thuyền bè chở dầu xuôi ngược bến Sa Cần hay ra tận Đà Nẵng, tôi giao trọn quyền cho chú định đoạt. Chú tính toán nhanh nhạy, biết cách ăn nói với giới thương gia, lò mình cần cái tài ấy của chú để đứng vững trước dầu đóng thùng của người Tây.

Nghe những lời ruột gan của anh họ, Phú xúc động đỏ hoe mắt. Gã siết chặt vạt áo dài, gật đầu lia lịa:— Anh đã tin tưởng mở lòng, em đâu dám phụ công. Em đã tính rồi, thuyền buôn Vạn Hưng hẹn lấy hàng tại bến Sa Cần theo từng đợt, mỗi đợt hai mươi lăm vò. Em sẽ túc trực ngoài bến trông nom, kiểm tra từng nẹp tre, mối chão buộc để dầu không rỉ giọt nào dọc đường sóng gió.

Nói đoạn, Phú đứng dậy bước đến góc kho, mang ra một chiếc bình gốm nhỏ tráng men da lươn bóng bẩy, trên thân có buộc một thẻ tre dẹp khắc bốn chữ chân phương: "Châu Gia Tinh Dầu". Phú đặt chiếc bình vào tay Đạt, hạ giọng phân tích — Anh Đạt coi này. Dân buôn lớn chuộng vò sành ba mươi cân ta, nhưng người mua lẻ chốn tỉnh thành, các bà các cô phố thị lại ngại vò thô kệch, nặng nề. Dầu Tây đóng thùng thiếc Con Gà thắng thế cũng vì nó tiện xách, tiện rót. Em nhờ thợ gốm bên bến sông nung riêng loại bình nhỏ này, mỗi bình chứa đúng hai cân ta dầu. Thẻ tre này khắc nhãn hiệu lò mình, lại niêm phong bằng sáp ong nung chảy. Khách mua nhìn vào là biết dầu sạch, không sợ bị gian thương tráo đổi mỡ tạp.

Đạt cầm chiếc bình gốm nhỏ, ngắm nghía từng đường nét thanh thoát và ngửi thấy mùi sáp ong ngai ngái. Trước đây, Đạt nhất định sẽ gạt phắt đi, cho rằng bày vẽ tân thời làm mất phong vị xưa cũ. Nhưng nay, ngẫm lại cảnh dầu đóng chai ngoại hóa tràn ngập các chợ huyện, anh thấy lời Phú chí lý vô cùng. Đạt bật cười, vỗ mạnh vào đùi — Khá lắm! Đúng là đầu óc chú Phú. Cứ làm theo cách đó, vừa giữ được phẩm chất vàng mười bên trong, vừa chiều lòng người mua chốn thị thành.

Không chần chừ, hai anh em bắt tay ngay vào việc sửa sang lại xưởng ép. Suốt buổi chiều, tiếng búa gõ đay đảy hòa cùng tiếng hò dô rộn rã gian xưởng. Máng ép gỗ mít qua nhiều mùa dầm dập đã bị nứt vài đường dọc thân và rỉ sét các vòng đai sắt. Đạt cùng bác Ba Quỳ đốt rơm nung nóng những thanh sắt uốn tròn, dùng kìm lớn đóng chặt từng đai gia cố quanh thân máng, ken khít từng khe hở để chịu được sức nén ngàn cân.

Ở phía trên xà nhà, Phú cởi phăng chiếc áo dài vải tây, cùng thằng Cung leo lên giàn gỗ thay thế toàn bộ hệ thống dây thừng bện bằng vỏ cây de già. Từng tao de dai ngoắt, ngâm nước vôi kỹ lưỡng được xoắn chặt, treo súc gỗ kền kền nặng sáu tạ thăng bằng ngay ngắn trên miệng cối. Đạt đứng dưới sàn nện, ngước nhìn súc chày lơ lửng, đôi mắt ánh lên niềm tin mãnh liệt. Lòng máng được làm mới, dây chày được căng chắc, cũng như mối tình thâm rạn nứt bấy lâu nay đã được hàn gắn bền chặt hơn cả lõi gỗ kền kền.

Những ngày tiếp theo, xưởng dầu họ Châu bừng bừng một khí thế chưa từng có. Bễ trấu góc lò đỏ rực ngày đêm, khói thơm bùi của đậu lạc cúc đỏ bốc lên cuồn cuộn quyện vào sương sớm bến sông. Dưới sự chỉ dẫn tỉ mỉ của Cụ Cố qua từng nhịp gậy, Đạt vung chày dội nêm chuẩn xác từng khắc, nén ra những dòng dầu vàng tươi óng ả chảy ròng ròng xuống chum sành. Phú thoăn thoắt xếp dầu vào từng vò sành lớn và bình gốm nhỏ, cẩn thận dán nhãn, niêm phong sáp ong rồi chuyển lên xe bò đưa ra bến Sa Cần giao cho thuyền buôn Vạn Hưng. Sự chung sức đồng lòng giữa tay thợ cần mẫn của nhánh trưởng và tài tháo vát của nhánh thứ đã thổi bùng lên sức sống diệu kỳ cho lò dầu cổ truyền.

Thấm thoắt, tiết trời chuyển sang đông buốt giá. Gió bấc từ mạn biển tràn về rít từng hồi qua rặng chuối sau vườn, mang theo cái lạnh thấu xương thấu thịt. Chiều nay, mẻ dầu thứ một trăm – mẻ dầu cuối cùng hoàn tất khế ước bao tiêu lớn – vừa được Đạt và Phú gạt bọt, đóng nắp niêm phong cẩn thận trên mặt đất nện. Cả xưởng thở phào nhẹ nhõm, ai nấy mặt mày rạng rỡ, mồ hôi ướt đẫm lưng áo quyện vào bụi trấu ấm nồng.

Đạt múc một gáo dầu sóng sánh bước lại gần bễ trấu định khoe với Cụ Cố. Thế nhưng, nụ cười trên môi anh bỗng đông cứng lại.

Cụ Cố Thuận đang ngồi co ro trên chiếc chõng tre bên cạnh bễ lửa, chiếc áo bông chần đã sờn rách run lên bần bật. Cụ bỗng gập người lại, ôm ngực ho khan từng cơn dữ dội, tiếng th* d*c khò khè đứt quãng như tiếng bễ lò bị thủng gió. Đôi môi cụ tím tái, bàn tay gầy guộc run rẩy buông rơi cây gậy song xuống nền đất lạnh, hơi thở mỗi lúc một yếu dần trong làn khói trấu chập chờn.