Chương 9: Mười Sáu Vành Tre Cật

Búi giẻ trên tay Chung Phục Lễ rơi khẽ xuống mặt đất nện, bàn tay gầy gò buông thõng giữa khoảng không. Cụ dợm bước đuổi theo vạt áo nâu vừa khuất sau rặng dâu tằm, nhưng khớp gối trăm tuổi run rẩy khiến cụ phải vịn vội vào thành chõng tre. Lời gọi nghẹn ứ nơi cuống họng tan vào làn gió sớm mang hơi nước sông Lam, chỉ còn vương lại bóng lưng còng nhấp nhô trước hiên nhà vắng lặng.

Chung Vĩnh bước lại gần, ân cần đỡ lấy cánh tay cụ “Ông nội, bà nội… người vừa sang nhìn ông đấy ạ.”

Cụ Chung khẽ chớp đôi hàng mi bạc, khóe môi khẽ run lên một thoáng xúc động. Cụ nhìn chiếc nia tre đầy ắp những phiến lá kè nõn đã phẳng lì như lụa trắng, rồi lại đưa mắt trông về phía ngõ dâu xa xăm. Bà nó đã chịu đứng nhìn cụ làm việc, chịu để mắt ngấn lệ trước lò than đỏ rực. Mười năm xa cách ngỡ như bức tường đồng lạnh ngắt, hóa ra tơ duyên vẫn còn vấn vương nơi sâu thẳm đáy lòng.

“Vĩnh con, dọn bếp than đi.” Cụ Chung chậm rãi ngồi xuống mép chõng tre, thanh âm trầm đục mà dứt khoát. “Lá đã ủi xong, giờ phải chuốt cho kỳ được mười sáu vành tre cật. Làm nón bài thơ cốt ở khung sườn, vành có tròn trịa, đều đặn thì mặt nón mới thanh thoát, mới lồng trọn được đôi chim uyên ương.”

Chàng trai trẻ dạ ran, nhanh nhẹn dọn dẹp đống tro tàn của củi mù u rồi mở nắp tráp mây, lấy ra cây cưa nhỏ, con dao nạo bén ngót và bó thanh tre cật óng vàng đã được chẻ sẵn từ quê nhà Cổ Mộc.

Cụ Chung đón lấy thanh tre cật đầu tiên. Tre làm vành phải là phần cật già đanh của những cây tre ngà đực, thớ mịn, dẻo dai và không gãy dập. Cụ đặt thanh tre lên đùi, tay cầm dao nạo tỉ mỉ gọt từng lớp cật mỏng tang. Mỗi vành nón mang một kích cỡ khác nhau, từ vành miệng rộng nhất bên dưới thu nhỏ dần lên tận chóp nón, tổng cộng đúng mười sáu vành tròn tượng trưng cho vẻ đẹp viên mãn của trăng rằm tháng Tám.

Đôi mắt cụ trăm hai mươi chín tuổi nay đã mờ nhiều sau bao năm tháng gió sương, trước mắt như có một màn sương khói mỏng manh bao phủ. Cụ không thể nhìn rõ từng đường tơ kẽ tóc trên sống tre như thuở trai trẻ được nữa. Thế nhưng, từng đường dao gọt, từng nhịp kéo lướt qua thân tre lại chuẩn xác đến kinh ngạc. Mọi tinh hoa bách nghệ dường như đã dồn cả vào những đầu ngón tay thô ráp, chằng chịt vết chai sần qua hơn một thế kỷ gắn bó với nghề chằm nón.

Đầu ngón tay cái của cụ miết nhẹ trên thân nan tre. Chỗ nào còn hơi gợn, cụ lại nghiêng lưỡi dao khẽ gọt một đường mỏng như cánh ve. Chỗ nào tre cứng, cụ dùng hơi ấm lòng bàn tay uốn nắn từ tốn. Từng sợi phoi tre li ti rơi lả tả xuống mặt đất, để lộ ra những thanh nan tròn xoe, bóng bẩy như những sợi cước lớn.

“Vành thứ nhất… vành thứ hai…” Cụ lẩm bẩm đếm từng vòng cung.

Sau khi nạo phẳng, cụ Chung dùng một đoạn cút tre tròn để uốn nan thành từng vòng tròn khép kín, hai đầu nan gối lên nhau chừng nửa tấc rồi dùng sợi cước trong suốt khâu néo lại thật chặt chẽ. Dưới bàn tay kiên nhẫn của lão nghệ nhân, những vòng tre tròn vành vạnh lần lượt ra đời, xếp ngay ngắn từ lớn đến nhỏ trên manh chiếu cói.

Gió sông Lam thổi qua gian chái phụ xua bớt cái oi nồng của buổi xế chiều. Mặt trời bắt đầu ngả bóng về phía dãy núi xa, nhuộm đỏ cả một góc trời Thạch Thất. Mười lăm vành nón đã hoàn thành tinh xảo, chỉ còn lại vành thứ mười sáu – chiếc vành nhỏ nhất nằm sát chóp nón, vừa mảnh dẻ lại vừa đòi hỏi độ chuẩn xác tuyệt đối để giữ dáng cho toàn bộ khung nón bài thơ.

Cụ Chung nheo mắt nhìn tia nắng cuối ngày le lói rọi qua khe liếp. Cụ cầm lấy cây cưa nhỏ bằng sắt tây để cắt bớt phần đuôi nan tre thừa. Lưng còng gập xuống, ngón tay run run kẹp chặt mối nối. Đôi mắt mờ đục nhìn bóng tre chập chờn dưới ánh tà dương, đầu cưa nhấp nhô từng nhịp ngắn.

Bất chợt, lưỡi cưa nhỏ sượt qua mép nan trượt ra ngoài, cọ mạnh vào gốc ngón tay cái của cụ.

Một vệt rách sâu hiện ra, giọt máu đỏ tươi rỉ ra ngoài thớ da nhăn nheo, nhỏ xuống phiến nan tre trắng ngà.

“Ông nội!”Chung Vĩnh ngồi bên cạnh giật mình thảng thốt reo lên. Chàng trai vội vã buông đoạn cước đang cuộn dở, chồm tới giữ lấy bàn tay ông nội “Lưỡi cưa cứa vào tay rồi! Máu chảy nhiều quá, để cháu đi tìm mảnh vải sạch băng lại cho ông!”

Chung Vĩnh cuống cuồng lục tìm trong tay nải manh vải thô trắng, gương mặt trẻ trung lộ rõ vẻ lo lắng, hoảng hốt. Cụ Chung đã gần trăm ba mươi tuổi, da thịt khó lành, một vết cứa nhỏ ở tuổi này cũng đủ khiến con cháu thắt ruột thắt gan.

Thế nhưng, cụ Chung chỉ khẽ lắc đầu, bàn tay kia xua nhẹ “Không sao… Vĩnh con, đừng rối lên thế. Lão già này làm nón cả đời, kim đâm cưa cứa là chuyện thường tình như cơm ăn nước uống mỗi ngày, có sá gì chút máu mọn.”

“Nhưng vết cắt sâu lắm ông ơi, để cháu bóp chặt cho cầm máu đã!” Chung Vĩnh cầm dải vải sạch quấn quanh ngón tay ông nội, giọng nghẹn ngào xót xa.

Cụ Chung đưa mắt nhìn ra rặng dâu ngoài ngõ, nơi bóng chiều đã bắt đầu sẫm lại, rồi ngước nhìn vầng dương đang dần khuất hẳn sau đỉnh non Yên Mã. Ánh mắt cụ ngập tràn sự kiên định “Phải làm cho xong vành thứ mười sáu trước khi mặt trời lặn hẳn. Nghề làm nón kiêng nhất là bỏ dở khung sườn qua đêm, nhất là chiếc nón này… nón tơ duyên, vành nón phải trọn vẹn, không được để đứt đoạn.”

Nói đoạn, cụ tự mình siết chặt mối vải buộc nơi ngón tay cái, mặc cho vết thương nhức nhối buốt nhói theo từng nhịp tim đập. Cụ cầm lại đoạn nan tre còn dở dang, cẩn thận lau sạch giọt máu vô tình vương trên thớ gỗ, rồi lại chậm rãi đưa mũi cưa xén nốt phần đuôi thừa. Từng đường cưa dứt khoát vang lên kẽo kẹt giữa gian chái tĩnh mịch.

Khi tia nắng vàng cuối cùng tắt hẳn sau rặng tre đôi bờ sông Lam, chiếc vành nón thứ mười sáu cũng vừa vặn được cụ khép vòng, buộc chặt bằng sợi cước trong suốt. Mười sáu vành tre cật nằm lồng vào nhau đều đặn, tròn trịa không một tì vết, tựa như một vầng trăng rằm nguyên vẹn chờ đợi được phủ lên lớp áo lụa lá bài thơ.

Cụ Chung thở ra một hơi dài nhẹ nhõm, tựa lưng vào vách nứa, khóe mắt ánh lên niềm thanh thản hiếm hoi sau những ngày dài trĩu nặng âu lo.

Trời chập tối, sương đêm bắt đầu buông lạnh trên bến Thạch Thất. Tiếng côn trùng rỉ rả cất lên sau những luống rau vườn. Chung Vĩnh vừa châm xong ngọn đèn dầu lạc leo lét trên chiếc chõng tre thì ngoài ngõ bỗng vang lên tiếng bước chân lẹp xẹp vội vã.

Một đứa bé chừng bảy, tám tuổi, đầu để chỏm, mặc manh áo cộc màu nâu đất chạy vụt vào sân chái phụ. Thấy hai ông cháu cụ Chung, nó đứng thở hổn hển bên bậu cửa, đưa mắt nhìn ngọn đèn rồi xòe bàn tay nhỏ xíu ra trước mặt Chung Vĩnh.

Trong lòng bàn tay đứa bé là một nắm lá cây rừng màu xanh thẫm đã được giã dập nát, tỏa ra mùi hăng nồng quen thuộc của vị thuốc nam bờ bãi.

Đứa trẻ chớp chớp đôi mắt tròn xoe, cất giọng lanh lảnh ngây thơ “Anh ơi, cụ bà bên giàn dâu bảo em mang cái này sang đưa cho cụ ông. Cụ bà dặn đắp ngay vào ngón tay đang chảy máu thì mới không bị sưng tấy độc phong.”