Chương 8: Lưỡi Cày Than Hồng

Tiếng then gỗ khẽ cọt kẹt bên kia rào giâm bụt vọng qua màn sương sớm, khiến Chung Phục Lễ đang đứng co ro bên giàn tre bất giác ngước mắt nhìn lên. Gian nhà tranh của bà Trân đã cài then im ỉm trở lại. Cụ Chung đưa bàn tay gầy guộc xoa nhẹ lên sống mũi cay nồng vì gió bấc, trong đáy mắt ánh lên một nét cười phảng phất vẻ ngậm ngùi. Cụ biết người bạn đời trăm tuổi của mình dẫu ngoài mặt còn nặng lời xa cách, nhưng sau cánh cửa kia, tấm lòng bà vẫn chưa từng nguội lạnh.

Mặt trời từ từ nhô lên khỏi rặng tre phía bờ Cổ Mộc trấn, rải những sợi nắng vàng óng ả xuống mặt nước sông Lam. Những giọt sương mai đọng trên tệp lá kè non bắt đầu tan dần, để lại từng phiến lá mềm mại, nõn nà như da thịt trẻ thơ.

“Vĩnh con, vào khiêng chiếc bễ đất với cái lưỡi cày gang ra góc sân,” cụ Chung khẽ hắng giọng, thanh âm trầm ấm xua tan cái se lạnh của buổi sớm mai. “Nắng lên rồi, sương vừa ngậm đủ thớ lá, phải ủi phẳng ngay kẻo lá quăn mép thì hỏng hết công phơi.”

Chung Vĩnh dạ ran, lanh lẹ chạy vào góc chái phụ khênh chiếc hỏa lò bằng đất nung đã ngả màu nâu sẫm đặt ngay ngắn dưới gốc cây ổi sẻ. Chàng trai trẻ thoăn thoắt xếp từng thanh than củi mù u vào lòng lò, châm lửa rồi dùng chiếc quạt nan phe phẩy nhịp nhàng. Chẳng mấy chốc, những tàn than đỏ rực bắt đầu đượm nồng, tỏa ra hơi ấm râm ran khắp khoảng sân đất nện.

Cụ Chung cẩn thận đặt ngửa chiếc lưỡi cày gang cũ kỹ lên miệng lò than hồng. Mặt kim loại xám xịt chẳng bao lâu đã ửng lên màu hồng nhạt, mang theo hơi nóng hầm hập. Đây là công đoạn thử thách bậc nhất của nghề chằm nón lá bài thơ, đòi hỏi người thợ phải hiểu tính của lửa, thấu nết của gang và cảm được độ dai của từng chiếc lá. Nóng quá thì lá lập tức giòn gãy, xém vàng; nguội quá thì nếp gấp chẳng thể nào duỗi thẳng.

“Nhớ lấy lời ông dạy,” cụ Chung vừa chăm chú quan sát sắc lửa vừa bảo cháu đích tôn, “than chỉ được đỏ râm ran dưới đáy, ngọn lửa không được l**m vào mép gang. Con quạt khẽ tay thôi, giữ cho hơi nóng tỏa đều như lòng bàn tay người mẹ ấp con.”

Nói đoạn, cụ Chung quỳ một gối xuống manh chiếu rách trải cạnh lò than. Bàn tay trăm hai mươi chín tuổi chằng chịt những vết sẹo nhỏ li ti – dấu tích của hàng vạn mũi kim thép qua hơn một đời người – cầm lấy một búi giẻ nén chặt bằng vải thô sạch sẽ. Cụ nhúng nhẹ một góc khăn vào chậu nước mưa trong vắt, khẽ quệt ngang lưng lưỡi cày nghe một tiếng xèo giòn tan, làn khói trắng mỏng manh bốc lên mang theo mùi khen khét đặc trưng của kim khí gặp nước.

Đôi mắt cụ Chung khẽ nheo lại, ngón tay điểm nhẹ vào sống gang để ước định nhiệt lượng. Vừa đúng độ. Bằng một động tác dứt khoát nhưng vô cùng uyển chuyển, cụ đón lấy phiến lá kè nõn từ tay Chung Vĩnh, trải nghiêng một góc trên mặt lưỡi cày cong vút. Tay trái cụ kẹp chặt cuống lá, tay phải cầm búi giẻ miết mạnh từ trong ra ngoài, miết dọc theo từng đường gân li ti.

Dưới sức nóng của gang và lực miết đều đặn của đôi bàn tay lão luyện, thớ lá kè non đang quăn queo vì sương đêm bỗng chốc dãn ra, phẳng lì như một dải lụa mỏng tang. Từng đường gân lá chìm dần, màu xanh nhạt chuyển sang sắc trắng ngà thanh khiết. Mỗi đường miết của cụ chuẩn xác đến từng đường tơ kẽ tóc, không một nếp nhăn nào sót lại, cũng chẳng hề làm rách mép lá mỏng manh.

Mùi thơm ngai ngái, thanh tao của lá kè gặp hơi than ấm tỏa ra ngào ngạt, quyện cùng khói mù u bảng lảng bay khắp bến đò Thạch Thất. Mấy người chèo đò sớm cùng bà con đi chợ ngang qua bị mùi thơm níu bước, hiếu kỳ dừng lại bên bờ rào ngó nghiêng.

“Kìa, có phải lão nghệ nhân bên Cổ Mộc trấn sang đấy không?” Một bác chèo đò trạc ngoài năm mươi reo khẽ, chỉ tay vào sân chái phụ.“Đúng cụ Chung rồi! Trời đất ơi, nghe đồn cụ đã trăm hai mươi chín tuổi, thế mà đôi tay cầm búi giẻ là lá vẫn thoăn thoắt như múa thế kia!” Người đàn bà gánh rau cất tiếng trầm trồ.

Tiếng bàn tán xôn xao mỗi lúc một đông, chẳng mấy chốc ngoài cổng rào đã có hơn chục người xúm lại xem. Dân xóm Thạch Thất vốn chỉ quen nghề bốc thuốc nam và cày cấy, hiếm khi được tận mắt chứng kiến ngón nghề ủi lá đỉnh cao của làng nón cổ truyền. Họ nín thở nhìn từng thao tác nhịp nhàng của lão nghệ nhân đại thọ. Cụ Chung đặt phiến lá nào lên mặt cày, phiến lá ấy lập tức phẳng phiu, mượt mà như tờ giấy bản hảo hạng. Cứ xong một chiếc, Chung Vĩnh lại cẩn trọng đón lấy, xếp ngay ngắn vào lòng chiếc nia tre thưa, chẳng mấy chốc chiếc nia đã đầy ắp những phiến lá trắng muốt tinh khôi.

“Cụ ơi, nón bài thơ mười sáu vành của cụ ngày xưa từng tiến kinh, nay sang xóm đò bọn tôi làm nón cho ai thế ạ?” Một cô gái trẻ làm nghề dệt vải cất tiếng hỏi vọng vào.

Chung Phục Lễ ngừng tay trong chốc lát, ngẩng đầu nhìn về phía đám đông mỉm cười đôn hậu, ánh mắt lấp lánh niềm kiên định “Lão già này vụng về, nợ người ta một lời hẹn mười năm trước… Nay sang đây mượn chút than hồng sông Lam, dốc chút sức tàn làm chiếc nón đền tội, mong người xưa lượng thứ mà thôi.”

Lời giãi bày mộc mạc, chân tình của cụ khiến mấy bác lớn tuổi trong đám đông khẽ gật đầu cảm thán, hiểu ngay chuyện cũ của hai cụ già bách niên đôi bờ sông Lam. Tiếng xì xào tán thưởng lại rộ lên, ai nấy đều thầm thán phục mối tình son sắt và sự bền bỉ của lão nghệ nhân trăm tuổi.

Cụ Chung lại cúi xuống tiếp tục công việc, búi giẻ trong tay miết trên mặt cày đều đặn như nhịp thở. Nhưng khi cụ ngước mắt định bảo Chung Vĩnh thêm than vào bễ, ánh nhìn của cụ bỗng khựng lại giữa đám người đang xúm xít ngoài ngõ tre.

Nấp sau thân cây dâu tằm cổ thụ cách cổng rào chừng mươi bước chân, một dáng người nhỏ nhắn quen thuộc đang lặng lẽ đứng nhìn. Dưới vành khăn vuông, mái tóc bạc trắng như cước cài chiếc trâm gỗ xoan mộc mạc nổi bật giữa màu xanh của lá dâu. Đôi mắt cụ bà Tú Trân đăm đăm nhìn vào chiếc lò than đỏ rực, nhìn vào đôi bàn tay gầy gò đang run run miết lá của chồng. Trong khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, cụ Chung kịp nhận ra nơi khóe mắt nhăn nheo của bà dường như có vệt nước lấp lánh phản chiếu ánh than hồng.

Bốn mắt chạm nhau qua làn khói lam mỏng manh. Tim cụ Chung bỗng đập rộn lên từng nhịp thổn thức như thuở đôi mươi. Cụ toan buông búi giẻ đứng dậy, miệng khẽ mấp máy gọi “Bà nó…”

Thế nhưng, dường như nhận ra ánh nhìn của cụ, bà Trân giật mình vội vã lùi lại một bước sau thân cây dâu, rồi thoăn thoắt quay gót bước nhanh về phía con ngõ nhỏ dẫn vào rặng dâu tằm, để lại vạt áo vải nâu bay bay trong ngọn gió sông Lam đầu ngày.