Chương 8: Bí Quyết Nước Tro Cây Vẹt

Nam quỳ gối bên mép phản, ngón tay run rẩy gạt đi lớp bụi bám trên bìa da cá đuối nham nháp. Ngọn đèn dầu hột vịt leo lét hắt bóng cậu lên vách ván gỗ loang lổ vết ẩm mốc. Cuốn sổ mỏng dính, từng trang giấy bản ngả màu vàng sậm, giòn rụm như muốn vỡ vụn dưới đầu ngón tay. Nam nín thở lật giở từng tờ, sợ chỉ một luồng gió mạnh lọt qua khe liếp cũng có thể thổi bay những nét mực tàu cổ kính của người thợ dệt năm xưa.

Những trang đầu ghi lại lời dặn dò về cách chọn những trái dừa khô rụng cuống, độ dày của thớ vỏ và nhịp vồ gỗ đập sống lưng cho dập chỉ. Lật đến khoảng giữa cuốn sổ, một sơ đồ vẽ tay chiếc lu sành chôn nghiêng mé rạch cùng dòng chữ Hán Nôm xen lẫn Quốc ngữ đầu thế kỷ hai mươi đập vào mắt Nam: “Khử sáp tầm chỉ pháp” — phép khử mủ chát tìm sợi dẻo dai.

Ánh mắt Nam dán chặt vào từng dòng chữ nắn nót còn vương mùi giấy cũ “Chỉ dừa ngậm nước biển mau bở vì mang sẵn chất chát mủ cây. Muốn sợi dẻo dai trường cửu nơi sóng mặn, tuyệt đối không ngâm nước lã đơn thuần. Phải đốt vỏ dừa già lấy tro trắng, nấu cùng rễ cây vẹt đẵn nơi bãi bùn bồi. Nước tro hãm mủ, rễ vẹt kết keo. Dìm chỉ dừa xuống hố bùn hòa nước ấy, ủ trọn trăm ngày, mủ chát tan biến ráo trọi, sợi dẻo tựa gân bò, nước mặn ngàn năm không mục...”

Tim Nam đập thình thịch trong lồng ngực. Cậu nhớ lại lời Thảo My chiều nay: tanin chính là axit tự nhiên mang vị chát gắt, muốn triệt tiêu nó phải cần môi trường kiềm cùng các hợp chất hữu cơ đặc thù để bẻ gãy liên kết mà không để lại độc tố. Nước tro dừa chính là chất kiềm lành tính, còn rễ cây vẹt biển quanh năm dầm mình trong bùn mặn bãi bồi vốn chứa đầy hoạt chất kết tủa! Bí quyết lưu truyền bao đời của ông nội hóa ra lại giải quyết trọn vẹn bài toán hóc búa mà khoa học thực nghiệm đang bế tắc.

Không kìm được xúc động, Nam khép vội cuốn sổ, bưng ngọn đèn dầu rảo bước nhanh ra chái hiên sau.

Ba Khiêm vẫn ngồi lặng thinh trên chiếc đòn gỗ mé sông, tàn thuốc rê đã lụi tắt từ lâu, ánh mắt trũng sâu đăm đăm nhìn vào màn đêm mịt mùng ngoài bến nước. Nghe tiếng bước chân gấp gáp của con trai, ông khẽ ngước lên, giọng khàn đặc “Chưa ngủ hả con? Gió chướng trở lạnh rồi, vào trong chõng nằm đi...”

“Ba! Ba coi cái này nè!” – Nam quỳ xuống bên chân cha, trân trọng đặt cuốn sổ da cá đuối lên gối ông, ngón tay run run chỉ vào từng dòng chữ ố vàng – “Sổ gia truyền của nội để lại dưới đáy rương rách. Nội ghi rõ cách khử sạch mủ chát bằng tro vỏ dừa với rễ vẹt biển nè ba!”

Ba Khiêm sững người. Bàn tay thô ráp chằng chịt vết xơ dừa cứa run rẩy lần giở trang giấy mỏng. Khi chạm vào lớp bìa da sần sùi thân thuộc, khóe mắt người thợ già bỗng chốc ươn ướt. Dưới ánh lửa bập bùng, ông nheo mắt đọc từng dòng chữ của người cha quá cố. Đôi đồng tử trũng sâu bỗng bừng sáng một tia hy vọng mãnh liệt “Trời đất quỷ thần ơi... Hồi nhỏ ba từng thấy ông nội mày quảy gùi lội vô bãi vẹt đẵn rễ cây đem về nấu nồi nước đen kịt, nhưng ba cứ ngỡ ổng lấy rễ vẹt nhuộm màu cho sợi dừa. Té ra... té ra bí quyết nằm ở chỗ này!”

Ba Khiêm ngẩng phắt dậy, đôi vai gầy rung lên vì kích động “Đúng rồi! Nước tro mặn hãm mủ, hòa với nhựa rễ vẹt già sẽ tẩy sạch bách vị chát độc hại trong thớ dừa. Hèn chi ngày xưa mấy cuộn dây thừng của nội bện cho thuyền buôn chịu nổi ba mùa bão biển không đứt một tao! Nam ơi, nghề của dòng họ mình chưa tận con ơi!”

Cái vỗ vai của cha giáng xuống bả vai Nam, mạnh mẽ và ấm sực, xua tan hoàn toàn bầu không khí u uất vừa đè nặng gian nhà suốt buổi chiều.

Cữ sáng sớm hôm sau, khi sương mù còn bảng lảng trên những ngọn dừa nước mé cồn, Nam đã giục Út Đực chèo chiếc xuồng ba lá luồn sâu vào dải rừng ngập mặn mé Cồn Mũi Lở.Dưới làn bùn lầy ngập sâu tới bắp đùi, hai đứa bì bõm vạch từng nhánh rễ chằng chịt. Út Đực vung rựa chặt chan chát vào những chùm rễ vẹt biển trồi lên khỏi mặt bãi như những cánh tay khẳng khiu, miệng oang oang “Mày tính gom đống rễ ngoằn ngoèo này về ngâm sợi dừa thiệt hả Nam? Nhìn khẳng khiu như củi mục vầy mà cứu nổi san hô sao mậy?”

“Rễ vẹt cắm sâu giữ bùn, dẻo dai vô cùng. Chặt những chùm rễ già vỏ nâu sẫm nghen mày, ruột nó mới đậm chất chát để hòa quyện với tro kiềm!” – Nam quệt mồ hôi trên trán, ôm từng bó rễ vẹt nặng trịch chất đầy khoang xuồng.

Đến trưa, khoảng sân đất trước bến dệt nghi ngút khói thơm. Dì Út Lành cùng Thảo My chụm đầu nhóm lửa, đốt trọn hai bao vỏ dừa khô thành lớp tro mịn trắng phau. Ba Khiêm đích thân cầm vồ gỗ giã dập từng khúc rễ vẹt tươi, trút vào chiếc nồi gang lớn nấu sôi sùng sục rồi chắt lấy thứ nước thảo mộc màu nâu cánh gián sóng sánh.

Tại hố bùn ven rạch, Nam cùng cha khuấy đều nước rễ vẹt và tro dừa vào lớp phù sa mịn màng theo đúng phân lượng ghi trong sổ. Hàng ngàn tao sợi xơ dừa ba lõi vừa se xong được dìm ngập sâu dưới đáy bùn, nẹp chặt bằng những vỉ tre dày và cọc gỗ thao lao để ngậm trọn tinh chất thảo mộc.

Ba ngày sau, khi con nước ròng vừa rút cạn mé bờ, Thảo My nôn nóng cùng Nam vớt những bó sợi thí nghiệm đầu tiên lên rửa sạch trong lu nước mưa ngọt lịm.

Cô kỹ sư trẻ run run đưa từng mẫu sợi xơ dừa vào kính hiển vi di động và chiếc máy đo lực kéo cầm tay. Nam nín thở đứng bên cạnh, chăm chú dõi theo từng nét biến chuyển trên gương mặt Thảo My.

Bỗng nhiên, Thảo My buông máy đo, đôi mắt sáng rực ngấn lệ quay sang nhìn Nam rồi vỡ òa reo lên “Thành công rồi Nam ơi! Không còn một vết tanin nào tứa ra dung dịch thử! Tế bào xơ dừa được màng khoáng chất của rễ vẹt bao bọc hoàn toàn, độ bền kéo tăng gấp ba lần cước thường! Với môi trường nước tro thảo mộc này, ấu trùng san hô có thể yên tâm bám chặt chân đế mà không sợ bị nhiễm độc nữa!”

Ba Khiêm đứng tựa cửa chòi dệt, nghe tiếng reo vui liền ngửa mặt lên trời thở phào một hơi dài nhẹ nhõm, nụ cười hiếm hoi nở bừng trên gương mặt khắc khổ đầy nếp nhăn.

Cả nhà rộn rã quây quần bên khung gỗ, Ba Khiêm cầm cây thoi thao lao toan khởi động mẻ dệt mới để kịp ngày thả xuống Bãi Triền Cổ.

Đúng lúc ấy, một giọng cười the thé, giả lả bỗng cất lên ngay đầu ngõ “Úi chà, xôm tụ dữ ta! Nghe đồn rạn san hô ngoài vịnh chết trơ xương rồi mà bác Ba với thằng Nam vẫn còn rảnh rang se chỉ dệt lưới há?”

Cò Bảy Lợi lừng lững bước vào sân, chiếc áo sơ mi hoa lòe loẹt ướt đẫm mồ hôi. Hắn nhếch mép cười khẩy, ngón tay phe phẩy một tờ giấy có đóng dấu đỏ chói trước mặt Ba Khiêm “Thời hạn rằm tháng sau thì xa quá, chủ nợ trên huyện vừa ủy quyền toàn bộ số nợ năm mươi triệu cho tôi xử lý. Chiều nay không ói đủ tiền mặt, thì chiếc máy dệt cơ khí trong chòi coi như thuộc về Công ty Thiên Phú tôi siết nợ nghen!”