Chương 16: Dưới Mái Cổ Đình Thuyết Lão Bô

Dưới bóng râm âm u của gốc duối già bên bờ mương, không khí như đông cứng lại. Thấy bóng người cao lớn khoác áo choàng đen đứng chắn lối, Trần Minh Vượng lập tức lùi lại nửa bước, tay phải ghì chặt bọc vải trước ngực, tay trái dang rộng che chở cho Bé Cúc.

Bóng đen bỗng khẽ động đậy, từ tốn gạt nhẹ vành mũ trùm bằng vải thô. Dưới vòm lá lốm đốm nắng, gương mặt nho nhã, đôi mắt quắc thước cùng chòm râu đen nhánh của người khách buôn họ Hà hiện ra.

— Thầy giáo Vượng, cô Cúc, chớ hoảng, là tôi đây! — Giọng nói trầm ấm cất lên. — Tôi thấy hai người vào chốn hiểm nguy nên bám theo đón đầu yểm trợ. Đám tuần đinh dẹp xong bầy vịt thể nào cũng sục sạo ra ngõ sau, mau theo tôi về đ**m canh!

Ba bóng người thoăn thoắt luồn qua mép mương cạn, men theo rặng tre ngà rậm rạp, chỉ trong chớp mắt đã an toàn trở về đ**m canh đầu xóm.

Trong gian đ**m canh vách đất mát rượi, Lão Chước đang trùm kín chiếc chăn chiên rách, miệng rên hừ hừ vờ ốm. Nghe tiếng bước chân gấp gáp ngoài bậc cửa, lão hé mắt, thấy ba người bình an liền tung chăn ngồi bật dậy, hàm răng đen nhánh hạt na nở nụ cười tươi rói — Lạy trời lạy phật, tôm cá đã vào đó cả rồi hở các cô các cậu?

Vượng vội rút vuông lụa trắng giấu trong ngực áo trao cho lão mõ — Bác Chước xem này! Cháu đã chép rành rọt từng dòng chữ son trong sổ mật cất nơi tráp gỗ lim của Chánh Hách.

Khách họ Hà khép hờ cánh liếp nứa ngăn gió rồi ngồi xuống ghế tre. Lão Chước trải vuông lụa lên mặt bàn gỗ sung. Từng nét mực đen nhánh sắc sảo hiện lên rành rành: ngày tháng, số lượng, từng khoản ăn chia đúng năm trăm lạng bạc trắng triều đình cấp chẩn tế đê điều vụ lũ trước giữa Chánh tổng Ma Đình Hách và Tri huyện Bùi Thế Nghiêm; tiếp theo là danh sách khống thu xâu năm quan tiền mỗi suất đinh nhằm ép bốn mươi nóc nhà ngụ cư phải nộp trát gán ba mươi mẫu bãi bồi.

Khách họ Hà nhíu chặt đôi lông mày — Năm trăm lạng bạc cứu đói mà chúng dám xâu xé trắng trợn! Đúng là lũ mọt nước hại dân!

Lão Chước gật gù, ngón tay gầy miết nhẹ mép lụa — Tang chứng này nặng tựa núi Thái Sơn, đủ bẻ gãy vuốt hùm Chánh Hách. Nhưng ngặt nỗi quan huyện Bùi Thế Nghiêm đã ăn bạc đút lót, lại sắp dẫn mười hai nha dịch đao trượng lăm lăm về đình làng vào ngày rằm để thi hành trát đỏ. Muốn giữ trọn ba mươi mẫu bãi bồi cho bà con, ta buộc phải dùng cái lý của luật tục để vô hiệu hóa trát tịch thu đất.

Vượng khẽ hỏi — Ý bác Chước là muốn dùng cuốn Hương ước cổ?

— Phải! Hương ước cổ ghi rõ bãi bồi là công điền trợ tế, hào lý không được phép cưỡng đoạt. Nhưng hương ước nằm trong tay lão mõ này thì chúng chỉ coi như mớ giấy lộn. Muốn luật tục phát huy uy quyền tối thượng trước bàn dân thiên hạ chốn đình trung, nhất thiết phải có lời chứng của người đứng đầu hàng bô lão.

Khách họ Hà mỉm cười — Bác muốn cậy nhờ Cụ Cả Đỗ?

— Đúng là Cụ Cả! Cụ năm nay tám mươi tuổi, đức cao vọng trọng, là pho sử sống của đất Trúc Động. Lão phải sang gặp cụ ngay chiều nay!

Nắng chiều buông nhẹ xuống những vòm tre xanh mướt. Thấy bóng tuần đinh ngoài ngõ đã vãn, Lão Chước vươn vai đánh cái rắc. Lão lấy chiếc tráp gỗ bọc da trâu đựng cuốn Hương ước cổ trên xà nhà xuống, cắp Mõ Cá Ngáp và dùi ổi vào nách, giấu vuông lụa vào vạt áo rồi rảo bước sang xóm Cây Đa.

Tư gia Cụ Cả Đỗ nép mình thanh tịnh dưới rặng cau cao vút, nhìn thẳng ra bến sông Đáy, cách ngôi cổ đình tám mái cong vút chẳng bao xa.Trên chiếc chõng tre ngoài hiên ngôi nhà ngói ba gian rêu phong, Cụ Cả Đỗ đang ngồi nhấp chén trà mộc ngát hương sen. Thấy lão mõ bước vào ngõ, cụ nheo mắt cười thuần hậu — Anh Chước đấy à? Nghe đồn sáng nay anh ốm liệt giường làm con Cúc khóc thút thít, sao giờ đã cắp mõ đi phăm phăm thế kia?

Lão Chước chắp tay cúi đầu kính cẩn — Bẩm Cụ Cả, cháu vờ ốm che mắt kẻ gian thôi ạ. Bụng dạ chưa yên chuyện xóm bãi thì cháu nằm sao cho đặng!

Cụ Cả Đỗ thở dài, chỉ tay sang chiếc ghế tre đối diện — Ngồi xuống uống chén trà cho nhuận giọng rồi hãy thưa chuyện. Mấy hôm nay lão trằn trọc thâu đêm. Cái trát đỏ quan huyện dán lù lù ở cột đình, ép xóm Bãi Bồi nộp hai trăm quan tiền xâu trước giờ Ngọ ngày rằm, khác nào dồn người nghèo vào chỗ chết!

Lão Chước nghiêm cẩn đặt chiếc tráp gỗ lên chõng, mở nắp tráp, trân trọng nâng cuốn Hương ước cổ cùng vuông lụa chép tang chứng dâng lên trước mặt bậc trưởng lão — Thưa Cụ Cả, bốn mươi nóc nhà ngụ cư chúng cháu ba mươi năm qua dầm mưa dãi nắng, đem biết bao nhọc nhằn bồi đắp nên ba mươi mẫu nương dâu bãi ngô tươi tốt. Nay Chánh Hách mượn cớ tu tạo đình làng, thông đồng cùng quan huyện hòng cướp trắng bãi bồi mở lò gạch và bến bốc dỡ riêng. Cháu xin dâng cụ xem vuông lụa ghi chứng cứ ăn chia năm trăm lạng bạc chẩn tế đê điều của chúng. Và đây… chính là cuốn Hương ước cổ của làng do ông nội cháu truyền lại.

Cụ Cả Đỗ run run đỡ lấy cuốn hương ước. Bàn tay gầy guộc lật giở từng trang giấy bản ngả vàng, đôi mắt mờ đục bỗng bừng lên niềm xúc động. Cụ khẽ miết lên từng hàng chữ Nho nắn nót — Trời đất ơi… Nét chữ cương trực này… đúng là bút tích của cụ nội anh thuở trước, khi cụ còn giữ chức Chánh tiên chỉ làng Trúc Động! Ngày ấy lão mới ngoài hai mươi tuổi, từng đứng dưới mái cổ đình chứng kiến hội thề lập hương ước. Tiền nhân đã định rõ: đất bãi bồi ngoài đê là công điền trợ tế dân nghèo, con cháu đời đời không được phép xâm phạm. Lũ cường hào dám vì lòng tham mà giẫm đạp lên lời thề ước của tổ tiên!

Cụ Cả Đỗ mở tiếp vuông lụa trắng, đọc từng dòng chép việc ăn chia bạc cứu tế và danh sách thu xâu khống. Chòm râu bạc như cước của cụ khẽ rung lên vì giận dữ — Thảo nào vụ lũ trước đê vỡ mà triều đình chẩn tế chẳng thấy hột thóc nào về đến tay dân! Năm trăm lạng bạc trắng bị chúng xâu xé, nay lại toan cướp nốt bát cơm manh áo của kẻ ngụ cư! Quân vô luân, lũ đục khoét tàn mạt!

Lão Chước nghẹn ngào — Bẩm Cụ Cả, nếu ngày rằm tới đây chốn đình trung không có tiếng nói công minh của cụ xác thực bản Hương ước cổ, thì bốn mươi hộ ngụ cư chúng cháu chỉ còn nước dắt díu nhau đi ăn mày đầu đường xó chợ!

Cụ Cả Đỗ gõ mạnh đầu gậy trúc xuống nền gạch Bát Tràng, cất giọng đanh thép — Anh Chước! Lão già này quyết không phụ lòng tiền nhân! Anh cứ cất giữ cuốn hương ước cho cẩn thận. Đến ngày Đại lễ Khánh thành Đình làng, trước mặt quan huyện, Chánh tổng cùng bàn dân thiên hạ, lão sẽ đích thân chống gậy trúc bước ra chiếu trên, lớn tiếng chứng thực bản hương ước để đòi lại công bằng cho xóm bãi!

Lão Chước mừng rỡ cúi đầu tạ ơn, cẩn thận cất lại cuốn hương ước cùng vuông lụa vào tráp gỗ.

Tạ từ Cụ Cả Đỗ, Lão Chước ôm tráp gỗ bên hông, cắp chiếc mõ bước ra cổng ngõ.

Trời chiều đã tắt hẳn bóng nắng, bóng hoàng hôn sẫm tối dần trùm lên con đường làng ngoằn ngoèo.

Vừa bước chân ra khỏi rặng râm bụt dẫn sang lối mòn xóm Cây Đa, đôi tai thính nhạy của lão mõ già bỗng giật thót.

Từ bờ mương rậm rạp bóng tre gai đối diện, có tiếng bước chân giẫm cành khô dồn dập và tiếng thở phì phò gấp gáp. Dưới bóng chiều nhá nhem, Trương tuần Đội Thẹo cùng ba tên tuần đinh lăm lăm gậy lim, roi mây đang dán chặt những cặp mắt hung hãn vào chiếc tráp gỗ trên tay lão.