Chương 8: Thử Thách Khung Cửi

Khúc nạng gỗ văng ra xa, lăn lông lốc trên nền đất nện rồi nằm chỏng chơ bên đống phoi bào. Cú ngã bất ngờ khi chú Ba Vạng vừa bước vội ra bến gỡ lưới khiến Đại Thành nằm sóng soài, bả vai đập mạnh vào góc trụ tre vừa dựng. Từ mép phản nứa, cụ Trần thị hốt hoảng quờ quạng đôi tay vào khoảng không, giọng lạc đi: — Đại Thành! Con ngã đấy à? Có đau đớn, giập thịt gãy xương ở đâu không con ơi?

Đại Thành không đáp lời mẹ. Anh nằm sấp trên nền đất lạnh, bàn tay nện mạnh xuống sàn một tiếng thịch nghẹn uất. Mỏm chân cụt co giật từng cơn đau đớn, nhưng dường như chẳng thấm tháp gì so với nỗi bất lực đang hiện rõ trên gương mặt anh. Đôi mắt đỏ hoe nhìn trừng trừng vào hai thanh bàn đạp tre nằm im lìm như nhìn vào sự trớ trêu của số phận.

— Vô dụng... Tôi đúng là phế nhân vô dụng! — Đại Thành nghiến răng khàn đặc. — Khung cửi cần hai chân nhấp nhả nhịp nhàng, còn tôi cụt chân thì dệt thế nào được! Đóng xong cỗ khung này để cho người ta chê cười hay sao!

Vĩnh Lạc vội chạy lại, quỳ xuống đỡ lấy khuỷu tay cha. Đôi bàn tay nhỏ bé của đứa trẻ sáu tuổi áp vào bờ vai rắn rỏi đang run lên từng chặp: — Cha đừng tự trách mình! Cha khéo tay đục mộng, dựng khung cửi vững chãi thế này, trong làng có ai bì kịp cha đâu! Cha ngồi dậy đã, để con phủi đất cho cha.

Nhìn ánh mắt trong veo, trầm tĩnh lạ thường của con trai, cơn u uất trong lòng Đại Thành bỗng chùng xuống. Anh gượng ngồi bệt xuống đất, lưng tựa vào chân cột, th* d*c từng hơi mệt mỏi.

Vĩnh Lạc lùi lại hai bước, chăm chú quan sát cỗ khung tre già sừng sững giữa nhà. Ánh mắt cậu quét từ hai cần go trên xà xuống hai thanh bàn đạp bên dưới. Thợ dệt xưa nay dùng hai chân vì họ đứng không điểm tựa. Nhưng nếu có chỗ ngồi vững chãi, người thợ hoàn toàn có thể dùng lực tay kết hợp sức tỳ của chân lành để mở go dệt.

Nghĩ đến đó, Vĩnh Lạc nhặt cọng tre vót dở, ngồi xổm xuống trước mặt cha rồi vạch từng nét lên nền đất: — Cha nhìn này. Khung dệt vốn mượn sức người, nhưng thợ mộc như cha dựng nhà cũng dùng đòn bẩy để bẩy khúc gỗ ngàn cân. Người ta dệt bằng hai chân vì họ đứng, còn cha của con sẽ ngồi dệt!

Đại Thành ngơ ngác nhìn theo đầu cọng tre của con trai. Vĩnh Lạc giải thích cặn kẽ: — Ngay trước khung dệt, cha đóng một chiếc ghế mộc có tựa lưng, nêm chặt vào hai trụ tre để ngồi vững như bàn thạch. Trên xà nhà, cha treo đòn bẩy đối trọng bằng thanh gỗ nghiến, buộc quả cân gỗ một đầu, đầu kia nối dây xuống cần giật tay ngay tầm với. Dưới chân chỉ giữ một bàn đạp cho chiếc chân lành. Khi chân dẫm xuống, go thứ nhất hạ để mở miệng dệt; khi nhấc chân, quả lắc đối trọng sẽ tự kéo go thứ hai nâng lên. Hoặc cha dùng tay giật cần lắc, nhịp go sẽ đóng mở êm ru mà chẳng cần gắng gượng!

Nhìn những nét vẽ mộc mạc trên nền đất, đôi mắt Đại Thành bỗng sáng rực lên. Là thợ mộc lành nghề, anh lập tức thấu suốt cái lý trong lời con trẻ. Có điểm tựa lưng thì người không chao đảo, mượn sức đối trọng của con lắc gỗ thì một chân hay một tay cũng điều khiển được cỗ khung cửi. — Hay lắm Lạc nhi! — Đại Thành thốt lên, giọng run run vì xúc động. — Lưng tỳ vào ghế thì không sợ ngã, treo thêm con lắc gỗ giữ nhịp thì cánh go tự khắc trả về! Cha hiểu rồi!

Quên cả đau đớn, Đại Thành với lấy thanh nạng mộc gượng đứng dậy. Tiếng cưa đục lại vang lên rộn rã trong gian lều tranh. Anh tỉ mẩn đóng chiếc ghế mộc bốn chân, lưng tựa ngả về sau, mộng nêm ngập vào hai trụ trước khung cửi. Tiếp đó, anh đẽo khúc gỗ nghiến làm con lắc đối trọng treo trên xà, luồn dây qua cật tre tròn rồi nối xuống thanh giật tre đặt ngay cạnh khổ đập.

Trời sập tối hẳn. Cơn gió bấc thổi qua khe liếp rít lên buốt giá, nhưng trên trán Đại Thành mồ hôi lại rịn ra ướt đẫm tóc mai. — Xong rồi! — Anh buông chiếc đục, ngồi thử vào chiếc ghế mộc.Chiếc ghế chắc chắn khít khao, lưng tựa ôm trọn lấy tấm lưng rộng của anh. Đại Thành dẫm nhẹ chân phải lên bàn đạp tre, tay trái nắm lấy cần giật đối trọng. Két... cạch! Con lắc gỗ trên xà đung đưa nhịp nhàng. Cánh go trước hạ xuống trơn tru, cánh go sau nhấc bổng lên cao, mở ra khoảng trống miệng go rộng thênh thang! Khi anh nhả chân và buông tay, con lắc khẽ kéo ngược lại, hai cánh go lập tức hoán đổi vị trí tăm tắp.

Cụ Trần thị từ trên phản nứa lắng tai nghe tiếng tre gỗ chuyển động nhịp nhàng, liền mỉm cười, nước mắt lăn dài trên khóe mắt nhăn nheo: — Tốt rồi... Tiếng go kêu giòn và êm lắm các con ơi! Thế là cỗ cửi nhà mình đã biết cất tiếng rồi!

Đại Thành mừng rỡ giục: — Nào, Lạc nhi, mau lấy cuộn dây gai cũ dưới gầm chõng ra đây! Cha con mình mắc sợi dọc dệt thử một cọng cói xốp xem sao!

Vĩnh Lạc lôi cuộn dây gai thô ráp dưới gầm chõng ra. Hai cha con mắc từng sợi gai qua răng go, kéo căng từ trục sau ra trục trước. Do số dây gai có hạn, các hàng sợi dọc mắc lên khá thưa, mỗi sợi cách nhau gần nửa đốt ngón tay.

Đại Thành ngồi vào ghế, chân nhấn bàn đạp mở miệng go. Vĩnh Lạc nhanh nhẹn đón lấy cọng cói phơi sương đã chẻ đôi xốp nhẹ, đặt vào cây tra rồi luồn qua miệng go mở rộng. Cọng cói nằm ngay ngắn vắt ngang qua hàng sợi dọc. Đại Thành vươn hai tay nắm lấy chiếc khổ đập bằng gỗ nghiến nặng trịch, dồn sức dập mạnh xuống: — Này thì ken khít!

Rầm! Cạch! Sau tiếng dập đanh gọn của khổ gỗ nghiến là những tiếng sắc lẹm vang lên: Phựt! Phựt! Ba sợi gai dọc vừa căng ra đã bị cạnh gỗ chém đứt lìa, đầu sợi tưa ra như xơ mướp. Những sợi gai còn lại quá thô cứng và thưa thớt, không thể ôm giữ nổi cọng cói. Cọng cói bị giáng xuống lập tức méo mó, xộc xệch, ruột cói xốp bên trong bị cọ xát giập nát vụn vỡ.

Gian nhà bỗng chốc lặng ngắt như tờ. Đại Thành sững sờ buông thõng hai tay khỏi khổ đập, nhặt mẩu sợi gai đứt lìa lên nhìn, ánh mắt vừa bừng sáng đã vội tắt ngấm: — Sợi gai thô cứng quá... Lại giòn mục thế này, khổ gỗ nghiến chỉ dập nhẹ một nhát là đứt phựt. Đã thế sợi lại thưa, làm sao ken giữ nổi cọng cói xốp cho thành tấm đệm dày?

Vĩnh Lạc nhặt cọng cói giập nát trên khung dệt, ngón tay khẽ miết qua những mối gai đứt đoạn. Đúng như dự liệu của cậu, sợi gai thông thường ở vùng bãi bồi này vừa thô vừa giòn, không đủ độ dẻo dai để chịu được lực dập của khổ gỗ nghiến, cũng chẳng thể ken dày để tạo nên mặt chiếu đệm êm ái.

Cơn gió bấc ngoài sông Trà lại thốc mạnh vào liếp cửa, mang theo cái lạnh buốt giá như nhắc nhở về hạn định ngày hăm ba tháng Chạp đang đến gần từng ngày. Cỗ khung cửi tre già đã hoàn thành, nhưng nếu không giải quyết được nan đề này, nó cũng chỉ là một đống tre gỗ nằm trơ trọi giữa nhà.

Muốn dệt thành tấm chiếu đệm dày dặn, họ bắt buộc phải tìm được một nguồn sợi dọc dẻo dai, bền chắc chịu lực mà không bị mục gãy.