Chương 4: Ngọn Lửa Xóm Lò

Bác Thao lặng người nhìn Hưng. Dưới ráng chiều nhập nhoạng ở bãi Soi, vạt áo bảo hộ của người thợ cả còn khét lẹt tro than, nhưng ánh mắt kiên định của người học trò trẻ đã truyền thêm sinh khí cho bác. Bác Thao hít một hơi dài, quay sang bảo Đội trưởng Quản “Chú Quản ở lại trông máy với thằng Cường, dọn dẹp rồi phủ bạt cẩn thận. Tôi với thằng Hưng sang xóm Lò một chuyến. Còn nước còn tát, không thể để trạm bơm Cầu Đen chết khát được.”

Hai bác cháu xốc túi đồ nghề, rảo bước men theo đường mòn đất đỏ vắt qua đồi cọ. Gió chiều thổi ràn rạt qua tán cọ xòe tròn, cuốn theo hơi đất khô khát của đồng chiêm nứt nẻ. Vượt qua con dốc, thung lũng xóm Lò hiện ra dưới làn khói lam bảng lảng. Hơi nóng hầm hập phả ra từ những cỗ lò bầu khổng lồ tựa lưng vào vách đồi, đỏ rực như mu rùa ủ lửa ngàn độ. Mùi đất ẩm quyện mùi củi bửa gỗ nghiến cháy nồng đượm tạo nên không khí lao động đặc quánh.

Hưng cùng bác Thao bước vào sân xưởng gốm họ Bùi. Giữa sân, hàng trăm chum vại, niêu đất mộc xếp ngay ngắn chờ khô. Dưới hiên nhà ba gian, nghệ nhân Bùi Văn Mộc đang ngồi trên chiếc phản gỗ lim cũ kỹ, ngón tay dính vệt bùn son cầm chiếc tẩu đất nung gõ nhè nhẹ vào mạn phản. Thấy hai người thợ điện bước vào với dáng vẻ vội vã, vạt áo bác Thao còn cháy xém mảng bạt đen thui, bác Mộc nheo mắt cất tiếng khàn đặc “Kìa bác Cả Thao! Trông hai bác cháu như vừa thoát khỏi đám cháy thế? Lại đây làm bát nước chè tươi cho mát ruột đã.”

“Không kịp uống nước đâu bác Mộc ơi,” bác Thao bước lên bậc tam cấp, giọng khẩn khoản. “Tuyến dây mười kilôvôn vừa nổ tan bát sứ ngoại ở bãi Soi. Còn đúng sáu ngày nữa là hạn đóng điện chạy trạm bơm Cầu Đen cứu lúa chiêm mà kho Ty hết sạch vật tư rồi. Cháu Hưng nó bảo chỉ có ngọn lửa lò bầu và đất xóm Lò của bác mới gánh nổi tuyến dây này!”

Nụ cười trên gương mặt sạm nắng của bác Mộc vụt tắt. Lão nghệ nhân đập mạnh chiếc tẩu thuốc xuống mặt phản gỗ phát ra tiếng “cốp” đanh gọn, tro đỏ bắn tung tóe. Bác trừng mắt nhìn bác Thao rồi quắc mắt sang Hưng, gắt gỏng “Bác Cả nói năng hồ đồ gì thế? Chú mày tưởng nghề gốm làng này là trò con trẻ chắc? Đất xóm Lò ba đời chỉ nặn niêu kho cá, vò rượu, chum tương. Điện mười kilôvôn là sấm sét trên trời, hồ quang vừa l**m cháy vạt áo bác kia kìa! Đất nung mà đòi giữ sấm sét, ngộ nhỡ nổ toác, chết người cháy cột thì xóm Lò gánh sao nổi tội vạ? Đừng thấy túng quẫn rồi đem sinh mạng ra làm trò đùa!”

Không khí dưới mái hiên đông cứng lại. Lòng tự ái của người thợ già bị xúc phạm khi ngỡ rằng cánh thợ điện xem gốm làng nghề như thứ chắp vá liều lĩnh. Bác Thao sượng sùng đứng chôn chân, định mở lời xoa dịu nhưng nghẹn lời.

Hưng vẫn giữ vẻ điềm tĩnh lạ thường. Cậu lặng lẽ bước lùi hai bước, cúi người nhặt mảnh gốm vỡ nằm lẫn trong đống xỉ than dưới chân lò. Trong đồng tử Hưng, tầm nhìn trực quan khẽ gợn sóng. Cậu nhìn thấu cấu trúc vi mô bên trong mảnh vỡ: những bọt khí li ti phát ra các điểm sáng vàng nhạt rời rạc, báo hiệu độ xốp lớn và liên kết hạt lỏng lẻo.

Cầm mảnh gốm bước lại gần mép phản, Hưng hai tay đưa lên trước mặt bác Mộc, cất giọng lễ phép nhưng rành rọt “Bác Mộc bớt giận, xin nghe cháu thưa một lời. Bác nói đúng, gốm dân dụng thường ngày xốp nhiều bọt khí li ti thế này, khi đưa điện áp cao thế vào, không khí ẩm trong khe rỗng sẽ bị đánh thủng sinh nhiệt nổ tung ngay. Nhưng đó là đất sét thường nung ở chín trăm độ C. Nếu ta thay đổi phối liệu thì hoàn toàn khác!”

Bác Mộc nhíu mày, tẩu thuốc ngưng lại giữa chừng:“Đổi phối liệu thế nào?”

Hưng rút cuốn sổ kẻ ô cùng mẩu bút chì trong túi áo ngực ra, thoăn thoắt phác nhanh mặt cắt hình phễu của chiếc bát sứ trung thế với các vành tán lượn sóng “Cháu tính rồi, ta không dùng đất sét tạp ven sông. Ta lấy đất sét trắng chịu lửa tầng sâu pha bột thạch anh nghiền mịn và tro trấu đốt kỹ. Thạch anh tạo khung xương cứng vững, tro trấu giúp tăng tối đa độ đặc sít. Khi lò bầu vượt ngưỡng một nghìn hai trăm độ C, xương đất kết khối đặc quánh như đá hoa cương, triệt tiêu hết bọt khí rỗng. Bên ngoài tráng men tro dày bóng loáng chống ẩm. Các vành tán này có độ co ngót đồng đều, kéo dài đường rò bề mặt, điện môi mười kilôvôn tuyệt đối không thể xuyên thủng.”

Từng lời của Hưng chuẩn xác về bản chất ngọn lửa và độ co ngót khiến bàn tay cầm tẩu của bác Mộc khẽ run. Đôi mắt lão nghệ nhân nhìn đăm đăm vào bản vẽ mặt cắt với từng thông số gờ rãnh chi tiết đến từng milimét. Một chàng thợ điện trẻ tuổi mà lại am tường độ co ngót của đất sét trắng và ngưỡng lửa lò bầu đến thế sao?

Đúng lúc ấy, cánh liếp sau nhà khẽ đẩy sang một bên. Mai Oanh bưng khay gỗ đựng ấm nước chè xanh bốc khói cùng mấy chiếc bát quả đào bước ra. Chiếc áo sơ mi cánh sen bạc màu còn vương vài vệt bùn son. Đặt khay nước lên chiếc bàn trà nhỏ kê trên phản, cô nhìn vạt áo cháy xém của bác Thao rồi dừng lại nơi ánh mắt kiên định của Hưng. Oanh rót bát nước chè sóng sánh đưa cho cha, giọng dịu dàng nhưng đầy sức thuyết phục “Bố uống ngụm nước cho mát đã. Anh Hưng nói có lý đấy bố. Cánh đồng bãi Ngoài nẻ toác chân chim cả rồi. Ba mươi tấn thóc giống vụ chiêm đang nằm trong kho, nếu không có điện chạy máy bơm thì xã mình mất trắng. Nghề gốm xóm Lò bao đời gắn với làng xóm, nay gặp hoạn nạn, lẽ nào mình lại khoanh tay?”

Nói rồi, Oanh cẩn thận rút từ túi áo ra tập giấy bổi ố vàng bọc kỹ trong mảnh vải dù, trân trọng đặt trước mặt bác Mộc “Đây là cuốn sổ tay chép bài men tro cổ truyền của cụ cố. Bố từng bảo men tro ngọc này nung củi gỗ nghiến nhiệt độ cao sẽ đanh chắc như sành đá, nước ngấm không qua. Đất sét trắng đồi Mâm Xôi sẵn có, thạch anh bãi bồi sông Chanh con đã đãi được ba thúng sạch. Bố thử một lần đi bố!”

Bác Mộc run rẩy lật giở từng trang giấy bổi quen thuộc. Mùi mực tàu cũ hòa cùng hơi nóng gian lò phả vào mặt. Lão nghệ nhân nhìn con gái, nhìn người bạn già Thao đang chắp hai tay sau lưng chờ đợi, rồi dừng lại ở chàng trai trẻ Đồng Gia Hưng. Đôi mắt Hưng không có vẻ bốc đồng; nơi đó chỉ có sự cẩn trọng của một người thợ kỹ thuật cùng ngọn lửa nhiệt huyết vì làng quê.

Nhìn nét mặt bác Mộc giãn ra, Hưng nhận ra sự tự ái ban nãy đã hoàn toàn tan biến, nhường chỗ cho niềm tự hào nghề nghiệp trỗi dậy trong ánh mắt người thợ già. Cả đời gắn bó với đất nung, có lẽ bác chưa từng nghĩ mảnh đất quê hương lại có ngày gánh vác trọng trách lớn lao đến thế — đất xóm Lò đâu chỉ để nặn niêu chảo tầm thường!

Gió chiều từ rừng cọ ào ào thổi qua thung lũng. Bác Mộc đứng dậy, bước ra mép hiên nhìn về phía cỗ lò bầu khổng lồ. Những cột khói đỏ rực ánh lửa đang cuộn lên, nhuộm một vệt sáng kiêu hãnh giữa bóng chiều buông.

Quay lại bàn trà, bác Mộc ngước nhìn khói lò bầu nghi ngút trên nền trời sẩm tối, quắc mắt dằn mạnh chiếc tẩu đất xuống bàn rồi gằn giọng “Được, lão già này sẽ cùng chú mày đánh một canh bạc với thần lửa!”