Chương 12: Nhát Cuốc Mùa Vàng

Tiếng chim rừng xao xác trên vách đá Khau Vang vẫn còn dội lại trong tâm trí già nua của cụ Mâu Thế Trực suốt mấy đêm ròng. Đến sớm tinh sương hôm thứ ba, khi sương muối còn đọng trắng ngọn cỏ tranh đầu ngõ, cụ Trực đã khoác chiếc áo chàm quen thuộc, tay chống gậy trúc đực đứng lặng nơi đầu sàn. Đôi mắt tinh anh nheo lại, cụ chăm chú nhìn ngược lên vệt đường mòn dẫn vào cửa rừng cấm. Đêm qua, cụ đã dặn Tỏ cùng mấy trai bản tuần tra kỹ quanh mó nước ngầm, chốt chặt hàng rào tre gai bảo vệ mạch nước nguồn. Thấy bóng Tỏ khỏe khoắn vác cuốc từ mé mương bước lên, gật đầu ra hiệu yên ắng, tảng đá đè nặng trong ngực cụ già chín mươi tư tuổi mới tạm thời lắng xuống.

Hôm nay là ngày hội đào dong của bản Nà Pùng.

Tiếng cười nói rộn rã xua tan đi màn sương lạnh buốt. Tỏ, Thảo cùng bà con lối xóm vác cuốc, quẩy gùi tre lục tục kéo xuống hai sào bãi mùn ven suối Vó Boong. Cả vạt dong riềng đỏ sau mấy tháng dãi dầu sương nắng nay đã lụi lá khô rộm, thân cây ngả sắc tía đậm, nằm im lìm chờ bàn tay người đánh thức.

Đứng trên gờ đất cao, cụ Trực giơ cao chiếc gậy trúc, cất giọng trầm ấm vang vọng khắp bãi “Bà con nghe ông già này dặn một câu trước khi hạ cuốc! Cây dong riềng đỏ này củ nó ăn luồn theo thớ đất mùn, rễ đan như mắt lưới. Ai bổ cuốc cẩu thả là chém đứt ngang thân củ, nhựa chảy ra là hao mất bột mộc. Phải bạt đất theo đường rãnh luống, cuốc xới cách gốc một gang tay, rồi mới dùng cán cuốc bẩy nhẹ từng khóm lên!”

“Rõ rồi cụ Trực ơi!” Đám trai bản đồng thanh đáp lời.

Thằng Tỏ bước lên đầu luống, bàn tay vạm vỡ nắm chặt cán cuốc nghiến. Cậu khom lưng, quai từng nhát cuốc dứt khoát, bạt phẳng lớp đất mặt tơi xốp sang hai mé rãnh. Với đôi bắp tay cuồn cuộn gân guốc, Tỏ lựa thế luồn lưỡi cuốc sâu dưới chùm rễ, ghì mạnh cán gỗ bẩy ngược lên.

“Phựt!”

Một tiếng bật giòn tan vang lên từ thớ đất mùn. Cả một khóm dong đỏ au trồi lên khỏi mặt đất, to tròn như chiếc nón mê lật ngửa, chằng chịt hàng chục nhánh củ mập mạp bám đầy đất ẩm. Mùi nhựa củ ngai ngái, ngòn ngọt quyện với mùi đất mùn sực nức cả khoang mũi.

Cụ Trực bước tới, khẽ dùng đầu gậy gõ nhẹ vào chùm củ “Khéo lắm thằng Tỏ! Bẩy trọn vẹn cả khóm thế này thì mắt củ non còn nguyên, không bị dập nát tí nào.”

Được ông nội khen, Tỏ quệt mồ hôi trán, nhe răng cười giòn rồi lại vung cuốc thoăn thoắt. Theo nhịp cuốc của trai bản, từng khóm củ tía chắc nịch nối nhau bật lên, xếp thành từng đống đỏ au rải dọc bờ luống.

Mé bờ đá bên mương dẫn nước, Đinh Thị Thảo cùng đám phụ nữ trong bản ngồi quây quần, rộn rã tiếng cười nói. Thảo mặc chiếc váy đen viền cạp hoa văn Mường khéo léo, đôi bàn tay thon thoắt cầm con dao bài nhỏ tỉa từng túm rễ con bám quanh thân củ. Nghe lời cụ Trực dặn dò từ sớm, Thảo cẩn thận chọn những củ nhánh bánh tẻ, lớp vỏ còn ánh sắc tím tươi, mắt mầm mập mạp nhú đều để xếp riêng vào hai chiếc bồ tre đan dày.

“Cháu Thảo lựa khéo đấy,” cụ Trực bước lại gần, ánh mắt hiền từ nhìn đôi tay thoăn thoắt của cô gái trẻ. “Chỗ củ mầm này phải giữ khô ráo dưới gầm sàn, ủ bằng trấu khô, đợi đầu xuân năm tới mưa rào rải rác lại đem cắm xuống đất. Gốc rễ có bền thì cái ăn đời sau mới vững được con à.”

Thảo ngước lên, đôi mắt trong veo lấp lánh niềm vui “Cháu nhớ từng lời cụ dặn rồi ạ. Củ giống này khỏe lắm, vụ sau bản mình nhân ra khắp triền bãi thì chẳng lo gì cái đói giáp hạt nữa cụ nhỉ!”

Đến lúc mặt trời đứng bóng, tiếng dép lốp lẹp kẹp quen thuộc vang lên đầu dốc. Bùi Khắc Chẩm trong bộ áo đại cán bạc màu, một tay xách chiếc cân móc sắt của hợp tác xã, tay kia cầm cuốn sổ tay vội vã bước xuống bờ bãi. Vết trầy xước ở bắp chân sau trận lũ quét mấy tháng trước đã lành thành vết sẹo sẫm màu, bước chân người chủ nhiệm giờ đây thoăn thoắt, chẳng còn vẻ ngần ngại hay cau có như ngày trước.“Kìa cụ Trực! Đào đến đâu rồi cụ?” Chẩm gọi to từ xa, khuôn mặt chữ điền rạng rỡ.

Cụ Trực chống gậy mỉm cười “Đang gom mẻ cuối đấy chú Chẩm. Chú đem cân móc xuống thì móc thử vài gùi xem công sức của thằng Tỏ, con Thảo với bà con đợt này ra sao!”

Chẩm thoăn thoắt móc chiếc cân sắt vào quai chiếc gùi nứa đầy ắp củ dong vừa tỉa sạch đất. Cùng với bác Luận hợp lực nâng đòn cân, quả cân trượt dần về phía ngoài khấc sắt.

“Một gùi đầy này nặng ngót nghét bốn yến củ tươi!” Chẩm reo lên, mắt dán chặt vào vạch khắc trên cán cân. Rồi ông đảo mắt nhìn khắp bãi đất mùn, nơi những chiếc gùi nứa nối đuôi nhau xếp dài tít tắp.

Đám trai bản đếm dồn từng gùi củ chất lên bờ. Một, hai, mười… rồi tròn trĩnh bốn mươi gùi tre nén chặt củ dong riềng đỏ au.

“Trời ơi, bốn mươi gùi tre! Thế này là ngót nghét mười sáu tạ củ tươi trên hai sào đất sỏi!” Bác Luận buông đòn cân, vỗ mạnh vào vai Tỏ cười ha hả.

Cả bãi dong ven suối Vó Boong vỡ òa trong tiếng reo hò phấn khởi. Giữa năm 1983 khô hạn đói kém, khi nương ngô mất trắng, mỗi người chỉ trông chờ vào vài lạng sắn khô độn lá tàu bay, thì đống củ dong đỏ au chất cao như gò đất này chính là nguồn sống bằng xương bằng thịt. Chẩm lật vội cuốn sổ tay cài bút máy Trường Sơn, hí hoáy ghi từng con số sản lượng rồi quay sang cụ Trực, giọng xúc động “Thật không ngờ đất sỏi ven suối lại cho ra cơ ngơi thế này cụ Trực ạ! Tôi sẽ báo cáo ngay với ban quản trị hợp tác xã, ghi nhận trọn vẹn ngày công cho toàn bộ bà con tham gia vụ dong này!”

Cụ Trực vuốt chòm râu bạc dài đến ngực, nhìn bà con rạng rỡ mà lòng rưng rưng ấm áp. Nhưng nhìn đống củ chất cao, sự trầm tĩnh của người từng trải lại kéo cụ về với thực tại. Cụ gõ nhẹ gậy trúc lên một góc gùi tre, cất tiếng nhắc nhở “Được mùa củ là mừng, nhưng chớ có mừng vội mà lơ là công đoạn sau, chú Chẩm và các con cháu nghe đây! Củ dong rừng nhiều xơ, để lâu ngoài nắng hanh là ruột củ se lại, nhớt đặc xơ cứng thì cối đá nào nghiền cho xiết, bột nào gạn ra được. Phải gùi ngay toàn bộ số củ này về tập kết quanh lán mó nước Vó Boong. Thằng Tỏ, thằng Thiết, thằng Luân chia nhau rửa củ cho sạch bùn đá, kê lại cối đá lớn và bàn mài gai tre cho vững chãi để sớm mai ta bắt tay vào mài củ lọc bột!”

“Vâng ạ! Chúng cháu gùi ngay đây!” Tỏ hào hứng hô lớn, cúi người ghì chặt quai chiếc gùi nặng trịch lên đôi vai vạm vỡ, thoăn thoắt bước ngược dốc mương.

Từng tốp thanh niên thoăn thoắt chuyển củ về căn lán dựng cạnh miệng mó nước ngầm. Cụ Trực đứng nhìn theo bóng con cháu, lòng thầm tính toán từng công đoạn lắng lọc qua ba lớp vải màn, cách dùng nước khe trong tẩy sạch vị chua chát của mủ rừng.

Thế nhưng, khi mẻ củ dong cuối cùng vừa được Tỏ gùi an toàn vào mái lán nứa, trời đất thung lũng bỗng dưng đổi sắc.

Gió hanh vàng bỗng chốc tắt ngấm. Từ đỉnh núi Khau Vang phía bắc, từng cuộn mây xám xịt như tro bếp ùn ùn kéo tới, che lấp hoàn toàn rặng núi đá tai mèo. Một luồng gió mùa đông bắc rét buốt thốc ngược qua khe núi, rít lên từng hồi qua rặng nứa xào xạc. Những giọt mưa lạnh đầu đông lất phất rơi xuống vai áo chàm, mang theo hơi giá buốt thấu xương.

Cụ Trực khựng lại nơi bậc đá cạnh mó nước. Những ngón tay chai sần siết chặt lấy đầu gậy trúc đực, ánh mắt cụ đăm đăm nhìn lên vòm trời vần vũ mây đen. Mưa lạnh ập xuống bất ngờ thế này, dòng suối Vó Boong mé dưới chỉ cần một đêm là sẽ ngả màu đục ngầu phù sa, mà hàng chục vại bột dong mài ra nếu thiếu nước khe trong để thau rửa thì nguy cơ lên men chua hỏng chỉ gang tấc. Lòng người già làng chín mươi tư tuổi bỗng chùng xuống, trĩu nặng âu lo.