Chương 11: Gió Heo May Nhuộm Vàng Triền Bãi

Nắng sớm vừa rọi ấm mặt đá bên bờ suối Vó Boong, cụ Mâu Thế Trực đã khẽ nhấc bước chân chậm rãi men theo bờ mương dẫn nước. Vạt áo chàm đượm mùi khói bếp bay nhè nhẹ trong làn gió lành. Cụ dừng lại bên mép luống đầu tiên, ngắm nhìn lớp bùn phù sa mịn màng vừa lắng lại sau trận mưa lũ đêm qua.

Thấy Tỏ và Thảo đang lúi húi cầm cào tre gạt rác, cụ Trực khẽ cất giọng trầm ấm “Hai đứa đừng vội xới sâu. Lớp phù sa non này từ trên vách Khau Vang trôi xuống, màu mỡ lắm đấy. Cứ nhẹ tay san đều quanh từng gốc, nén vừa mép rễ thôi kẻo làm ngộp mầm non.”

Thằng Tỏ ngẩng lên, hai bàn tay còn dính vệt bùn non, cười tươi rói “Ông nội yên tâm, cháu với em Thảo nương theo mạch nước rãnh mà vun đất, gốc nào gốc nấy đều ấm chân cả rồi!”

Thảo nghiêng nón mỉm cười, đôi mắt lấp lánh niềm vui khi nhìn từng búp lá tía vừa qua cơn bão táp đã lại vươn cao đầy sức sống. Cụ Trực gật đầu hài lòng, đưa mắt dõi theo dòng suối trong veo đang lách qua kẽ đá cuội “Qua được ải lũ quét mùa hè là cái mầm dong rừng này coi như đã bén rễ sâu vào thung lũng mình. Từ rày về sau, cứ sáng sớm tinh sương ra khơi thông rãnh máng, chiều buông thì ủ thêm lá mục giữ ẩm. Cây có công chăm, đất chẳng phụ lòng người bao giờ.”

Thời gian như con thoi lướt qua khung dệt của người Mường. Thấm thoắt những ngày hè nắng đổ lửa qua đi, tháng Tám rồi tháng Chín trôi mau theo từng tuần trăng tròn khuyết. Tiết trời vùng cao Nà Pùng chuyển mình sang cữ cuối thu chớm đông năm 1983. Gió heo may se lạnh bắt đầu tràn về từ hẻm núi đá vôi xa xôi, mang theo cái rét ngọt ngào thấu từng thớ vải.

Một sớm bước ra đầu sàn, cụ Trực nheo mắt nhìn về phía triền bãi ven suối. Hai sào dong riềng đỏ không còn khoác tấm áo xanh mướt như độ giông gió tháng Sáu. Dưới ngọn gió lạnh đầu mùa, cả vạt cây rực lên một sắc vàng khô rộm. Thân cây dong tóp dần lại, búp ngọn rũ xuống, từng phiến lá chuyển màu vàng úa rồi lụi dần về cuống.

Bà con trong bản đi ngang qua ngỡ vạt cây bị sâu bệnh héo úa, nhưng trong lòng cụ già chín mươi tư tuổi lại dâng lên niềm hân hoan thầm kín. Cụ biết rõ cái lý của cây rừng: lá có vàng lụi, thân có khô xác thì toàn bộ tinh túy của đất trời mới dồn hết xuống lòng đất, tích thành lớp bột dẻo quánh dưới củ.

Đang lúc cụ đứng tựa gậy ngắm nghía bờ ranh, tiếng dép lốp bước lẹp kẹp trên lối sỏi quen thuộc vang lên. Chủ nhiệm Bùi Khắc Chẩm xuất hiện ở đầu bờ mương, chiếc áo đại cán bạc màu cài chiếc bút máy quen thuộc nơi túi ngực. Vết sẹo xây xát ở bắp chân sau đêm chống lũ đã lành hẳn, để lại một vệt da thẫm màu. Nhìn thấy cụ Trực, Chẩm niềm nở cất tiếng chào “Cụ Trực ra thăm ruộng sớm thế ạ! Dạo này trời trở gió heo may, cụ nhớ quàng thêm khăn ấm kẻo sương sớm ngấm vào người.”

Cụ Trực mỉm cười, đưa tay trỏ về phía vạt cây óng ả “Cảm ơn chú Chẩm. Tôi quen cái sương cái gió xứ này gần trăm năm rồi. Chú nhìn xem, hai sào dong của bản mình đã đến cữ chuyển mình rồi đấy.”

Chẩm bước lại gần mép mương, đưa mắt nhìn vạt lá vàng rực trải dài ven suối Vó Boong, vẻ mặt thoáng chút ngập ngừng “Báo cáo cụ, mấy hôm nay xã viên râm ran bảo vạt dong bị khô héo úa tàn. Nhưng tôi nhớ lời cụ dặn dạo trước, đây là lúc củ ngậm đường tích bột. Ban quản trị hợp tác xã đang chuẩn bị xếp lịch công điểm cho vụ giáp hạt này. Cụ tính xem khi nào ta đào củ được để tôi còn điều động thanh niên xóm trên xóm dưới xuống hỗ trợ hai ông cháu?”

Cụ Trực gật gù, ánh mắt sáng lên vẻ hài lòng trước sự quan tâm chu đáo của người cháu họ “Đúng thế, cây dong rừng nó khôn lắm chú à. Thân lá tàn đi là lúc ruột củ đẫy đà nhất. Nhưng muốn biết chắc ăn, phải bới thử một khóm xem ruột củ đã già đanh chưa đã.”

Vừa lúc ấy, Tỏ vác chiếc cuốc sắt trên vai cùng Thảo xách chiếc giỏ tre bước tới. Thấy Chủ nhiệm Chẩm, Tỏ nhanh nhảu cất lời chào rồi đặt đồ nghề xuống bờ đá.Cụ Trực bước xuống mép luống, bảo Tỏ “Thằng Tỏ đưa cái vồ gỗ nhỏ với con dao quắm cho tao. Đào củ mẫu thì chớ dùng cuốc lớn bạt mạnh, đứt mất mắt củ non.”

Đón lấy vồ gỗ từ tay cháu, cụ Trực khom lưng, gõ nhè nhẹ xung quanh một gốc dong có thân tía to nhất hàng. Từng tảng đất mùn lẫn sỏi vụn tơi xốp vỡ ra. Cụ dùng bàn tay gân guốc thô ráp gạt nhẹ từng lớp mùn xốp, để lộ ra chùm củ dong riềng đỏ chằng chịt bám sâu vào lòng đất.

Những nhánh củ mập mạp, vỏ ngoài ánh lên sắc tím đỏ au như rễ cây gỗ nghiến già, chắc nịch và căng tròn. Cụ Trực cầm lưỡi dao quắm khẽ khía một đường nhỏ ngang thân củ bánh tẻ. Ngay tức khắc, một dòng nhựa trắng nõn như sữa rừng ứa ra đọng thành giọt trên đầu ngón tay cụ. Cụ đưa lên đầu mũi ngửi, rồi nếm nhẹ đầu lưỡi, nghe vị ngọt thanh mát lẫn chút chát dịu của thảo mộc tự nhiên.

“Củ già đanh rồi! Bột đọng trắng cả kẽ móng tay thế này là đất suối Vó Boong nuôi cây khéo lắm!” Cụ Trực cười lớn, tiếng cười sảng khoái vang vọng giữa triền thung lũng.

Tỏ mừng rỡ reo lên “Trông nhánh củ đẫy đà quá ông ơi! Một khóm thế này mà nặng dễ đến nửa yến củ tươi!”

Thảo ngồi bên cạnh, hai tay nâng chùm củ đỏ au vừa gạt sạch đất, giọng trong trẻo rộn rã “Củ vừa mẩy vừa chắc, vỏ lại mỏng tang thế này thì mài ra bao nhiêu là bột mộc, anh Tỏ nhỉ!”

Chủ nhiệm Chẩm nhìn giọt sữa củ dong trắng ngần trên tay già làng, khuôn mặt chữ điền dãn ra đầy phấn khởi. Ông vỗ đùi đánh đét một cái “Tuyệt lắm cụ Trực à! Cứ đà này thì hai sào dong cứu đói được cả bản qua mùa giáp hạt này thật rồi. Tôi sẽ báo với ban quản trị để ba hôm nữa huy động toàn bộ thanh niên mở hội thu hoạch!”

Cụ Trực vuốt chòm râu bạc dài đến ngực, ôn tồn dặn dò “Được, ba hôm nữa nhằm ngày nắng hanh ta sẽ hạ cuốc đồng loạt. Nhưng chú Chẩm này, đào được củ lên mới là một nửa việc thôi. Muốn có hạt bột trắng ngần nuôi người, khâu gạn lọc bằng nước khe trong mó đá mới là cái gốc sinh tử.”

Quay sang thằng Tỏ, cụ Trực nghiêm giọng nhắc nhở “Thằng Tỏ nghe ông dặn đây. Chiều nay mày cùng mấy đứa trai bản đem cối đá lớn ra cọ rửa cho sạch rêu nhớt. Lấy cật nứa già vót bàn mài gai tre, phơi thật khô ráo. Còn mó nước ngầm chân vách đá Khau Vang, mày phải đẵn tre gai làm hàng rào chắn cẩn thận quanh miệng mó, không để lá mục hay trâu bò lai vãng làm đục dòng nước khe. Nước khe mà vẩn đục thì cả mẻ bột hỏng hết.”

“Cháu nhớ rồi ạ! Lát nữa cháu rủ thêm thằng Thiết, thằng Luân đi đẵn tre rào mó nước ngay!” Tỏ quả quyết nhận lời, vóc dáng vạm vỡ căng tràn sức sống tuổi đôi mươi.

Mặt trời đứng bóng rồi ngả dần về rặng núi phía tây. Nắng hanh vàng như rải mật trên những ngọn cây rừng xao xác. Cụ Trực cùng con cháu thu dọn đồ nghề bước ngược dốc mương trở về bờ rào nhà sàn. Trong lồng ngực già nua, một niềm mong mỏi ấm áp dâng trào khi mường tượng ra cảnh những nong bột trắng phơi đầy sân nắng.

Khi sương chiều bảng lảng bắt đầu buông xuống thung lũng Nà Pùng, cụ Trực đứng tựa lan can sàn nứa nhìn xa xăm. Bất chợt, từ phía rừng cấm Khau Vang hun hút, một tiếng chim rừng kêu thảng thốt xé toạc màn sương, rồi từng đàn chim vỗ cánh rào rào bay loạn xạ lên nền trời chạng vạng.

Cụ Trực khựng lại, đôi mắt tinh anh nheo chặt nhìn lên sườn đèo mờ ảo. Cụ lắng tai nghe ngóng, nhận ra sự xao động bất thường ấy không phải do thú rừng kiếm ăn, mà là dấu hiệu của bước chân người lạ đang lén lút lai vãng nơi cửa rừng.