Chương 16: Hũ Mắm Trên Bàn Họp

Nắng sớm rọi chéo qua những mái tôn cũ kỹ, hắt từng vệt vàng nhạt lên lối đi lát xi măng gồ ghề của hẻm 47. Hạnh bước chậm lại nửa nhịp để đi ngang hàng với mẹ. Bên cạnh cô, bà Loan tay cầm xấp hồ sơ kẹp trong bìa giấy cứng, bước chân thoăn thoắt đầy vẻ quả quyết; còn bác Lành mặc chiếc áo sơ mi cộc tay phẳng phiu hiếm thấy, miệng ngậm tăm nhưng ánh mắt nghiêm nghị hơn hẳn ngày thường. Chiếc hũ thủy tinh hai trăm gam được bọc gọn trong mảnh vải hoa nhạt màu, nằm im lìm trong vòng tay bà Phụng. Mẹ cô giữ chiếc hũ sát trước ngực, như thể sợ chỉ một cái va quẹt nhẹ cũng làm sánh ra thứ tinh hoa mà bà đã chắt chiu qua bao mùa mưa nắng.

Mười lăm phút sau, bốn người đã có mặt tại trụ sở Ủy ban nhân dân Quận Bình Thạnh.

Căn phòng họp trên tầng hai sực mùi máy lạnh và giấy in mới. Dưới ánh đèn huỳnh quang trắng lóa, chiếc bàn họp hình chữ nhật bằng gỗ ghép phủ kính bóng loáng chia đôi không gian thành hai bờ ranh giới rõ rệt. Phía đối diện là bốn cán bộ quận. Ngồi chính giữa là vị phó ban bồi thường giải phóng mặt bằng trạc ngoài năm mươi tuổi, tóc hoa râm, nét mặt đăm chiêu sau gọng kính kim loại; bên cạnh là một chuyên viên pháp chế trẻ tuổi cùng hai cán bộ phòng quản lý đô thị với những cuốn sổ ghi chép dày cộp.

Không khí trong phòng mát rượi nhưng đặc quánh sự dò xét. Khi cánh cửa gỗ khép lại, tiếng xe cộ ồn ào ngoài đường lớn lập tức bị triệt tiêu, chỉ còn lại tiếng ro ro đều đặn của dàn máy lạnh phả xuống đỉnh đầu.

Cuộc họp bắt đầu bằng giọng đọc rành rọt, đanh thép của bà Loan. Đặt lá đơn kiến nghị có mười chín chữ ký và mười chín vết mực điểm chỉ đỏ thắm lên mặt bàn kính, vị tổ trưởng dân phố dõng dạc trình bày từng điểm sai phạm trong hồ sơ giải tỏa “Thưa các ông, hẻm 47 chúng tôi có hai mươi hai hộ dân đã định cư ổn định mấy chục năm qua. Nhưng trong hồ sơ thu hồi đất mà quận công bố, hoàn toàn không có biên bản họp lấy ý kiến cộng đồng dân cư theo đúng Điều 69 Luật Đất đai. Chỉ có giấy viết tay của ba hộ mặt tiền đầu ngõ, còn từ nhà số 4 trở vào, chưa một ai từng được nghe giải thích hay đóng góp ý kiến. Việc áp đặt phương án giải tỏa toàn bộ con hẻm mà bỏ qua quy trình dân chủ cơ sở là hoàn toàn trái luật.”

Hạnh ngồi bên cạnh mẹ, khẽ mở cặp lấy ra tập tài liệu đối chiếu các văn bản pháp quy mà cô đã thức suốt đêm qua để lập thành bảng biểu rõ ràng. Đẩy tập giấy về phía vị cán bộ pháp chế, Hạnh cất giọng bình tĩnh, chuyên nghiệp “Tôi xin bổ sung thêm căn cứ pháp lý. Theo quy hoạch lộ giới được duyệt từ năm 2018, phần đường Phan Văn Trị mở rộng chỉ cần lấy sâu vào mười hai mét tính từ tim đường hiện hữu, tương ứng với vị trí ba căn nhà đầu hẻm. Việc ban bồi thường kẻ ranh thu hồi đất xuyên suốt một trăm hai mươi mét vào tận đáy ngõ hẻm là mở rộng vượt quá chỉ giới quy hoạch, không có căn cứ thực địa. Chúng tôi yêu cầu quận phải làm rõ ranh giới đo đạc này.”

Vị cán bộ pháp chế lật giở từng trang tài liệu của Hạnh, chân mày khẽ nhíu lại. Vị phó ban bồi thường hắng giọng, hai tay đan vào nhau trên bàn “Chúng tôi ghi nhận ý kiến của bà con. Tuy nhiên, dự án mở rộng đường Phan Văn Trị là công trình trọng điểm nhằm giải tỏa ùn tắc giao thông đô thị cho toàn khu vực. Việc quy hoạch hẻm 47 thành đường nhánh kết nối hạ tầng kỹ thuật đã nằm trong tầm nhìn chỉnh trang tổng thể của quận. Nếu mỗi dự án đều dừng lại vì sự chần chừ của từng hộ dân, bộ mặt đô thị bao giờ mới khang trang? Tiến độ giải ngân vốn đầu tư công không thể kéo dài mãi.”

Hai bên giằng co từng câu chữ. Một chuyên viên quản lý đô thị mở bản đồ địa chính khổ lớn, chỉ vào những đường chỉ đỏ chằng chịt, giải thích về hệ thống thoát nước ngầm và hành lang an toàn giao thông. Không khí dần trở nên căng thẳng. Những thuật ngữ hành chính khô khốc như “hệ số đền bù”, “mặt bằng sạch”, “tái định cư chung cư” liên tục được đưa ra như những nhát búa nện xuống bàn. Bác Lành ngồi bên cạnh siết chặt quai chiếc túi cói, mặt đỏ gay vì bức xúc nhưng chưa biết cãi lại thế nào trước những lý lẽ kỹ thuật phức tạp ấy.

Giữa lúc cuộc tranh luận đang rơi vào bế tắc, bà Phụng khẽ cựa mình.

Hạnh quay sang. Mẹ cô không hề nhìn vào tấm bản đồ quy hoạch rực rỡ sắc màu, cũng không nhìn vào những chồng công văn dày cộp. Đôi bàn tay ngả màu muối của bà chậm rãi tháo dải dây buộc mảnh vải hoa.

Một tiếng “cạch” khẽ vang lên trên mặt bàn kính.

Chiếc hũ thủy tinh hai trăm gam đựng mắm ruốc tím than được đặt ngay ngắn giữa khoảng trống phân chia hai bờ bàn họp, nằm sát cạnh tập bản đồ địa chính.

Cả bốn cán bộ quận đều sững người, mắt dồn cả vào vật thể lạ lùng vừa xuất hiện. Thứ mắm ruốc bên trong quánh đặc, óng ánh sắc nâu tía dưới ánh đèn điện, lặng lẽ mà uy nghiêm như một khối sa thạch được gọt giũa qua thời gian.Bà Phụng ngẩng đầu. Ánh mắt người đàn bà Huế sáu mươi hai tuổi nhìn thẳng vào vị cán bộ chủ trì, giọng nói chậm rãi, trầm ấm mà rành rọt từng tiếng “Thưa mấy ông, trên giấy tờ của mấy ông, con hẻm 47 có thể chỉ là một vệt ranh giới màu đỏ, là mấy trăm mét vuông đất cần giải tỏa cho thẳng thớm mặt đường. Nhưng với tui và bà con trong xóm, con hẻm nớ là ba mươi năm cuộc đời.”

Bà dừng lại một nhịp, đưa ngón tay chạm nhẹ vào thành hũ thủy tinh “Tui rời xứ Huế vô đây năm 1986, mang theo cái nghề muối mắm của ông bà ngoại. Con hẻm ni đã cưu mang mẹ con tui suốt mấy chục năm qua. Hũ mắm ni không làm bằng máy móc, cũng không thể bỏ vô bồn inox mà thúc cho chín vội. Nó cần nắng Sài Gòn, cần khoảng sân chung kín gió, và cần hơi ấm của chòm xóm đùm bọc nhau qua mười tám tháng ròng mới nên hạt men, nên mùi thơm. Đập một căn nhà, mở một con đường thì mấy ông chỉ cần vài tháng máy ủi, nhưng để gầy dựng lại một nếp sống, một cái nghề nuôi sống con người thì cả đời người chưa chắc làm lại được.”

Căn phòng họp đột ngột rơi vào một khoảng im lặng tuyệt đối. Tiếng ù ù của máy lạnh dường như cũng chùng xuống.

Hạnh nhìn nghiêng sườn mặt của mẹ. Những nếp nhăn nơi khóe mắt mẹ hằn sâu dưới ánh đèn, nhưng sống mũi thẳng tắp và ánh mắt kiên định đến mức khiến người đối diện không thể nhìn đi chỗ khác. Lần đầu tiên, Hạnh cảm nhận được sức nặng của cái nghề mà suốt thời thơ ấu cô từng lẩn tránh. Đó không phải là sự lam lũ bám víu lấy quá khứ, mà là cốt cách của một con người chọn sống đường hoàng bằng chính mồ hôi và ký ức của mình.

Vị phó ban bồi thường gỡ kính lão, nhìn chăm chú vào hũ mắm ruốc trên bàn rồi nhìn sang lá đơn có mười chín dấu vân tay đỏ chói. Ông khẽ thở dài, nét mặt dịu đi rõ rệt.

“Chúng tôi xin ghi nhận ý kiến tha thiết của bà con,” ông nói, giọng điệu đã bớt vẻ cứng nhắc của thủ tục: “Hôm nay, ban bồi thường sẽ lập biên bản ghi nhận toàn bộ phản ánh về quy trình lấy ý kiến dân cư và chỉ giới đo đạc thực tế. Chúng tôi sẽ báo cáo Thường trực Ủy ban nhân dân quận để cho thành lập đoàn kiểm tra liên ngành, tạm dừng việc áp giá đền bù đối với các hộ từ số 4 trở vào nhằm rà soát lại hiện trạng con hẻm trước khi có quyết định cuối cùng.”

Bà Loan khẽ thở phào, liếc nhìn Hạnh với ánh mắt mừng rỡ.

Khoảng mười giờ trưa, bốn người bước ra khỏi cổng trụ sở Ủy ban nhân dân quận. Nắng trưa Bình Thạnh đổ xuống rực rỡ, hắt ánh chói chang lên những tán me xanh mướt bên đường. Bác Lành vừa đi vừa vung tay cười khà khà, tấm tắc khen bà Phụng xuất chiêu làm mấy ông cán bộ phải chững lại. Bà Phụng vẫn lặng lẽ cất chiếc hũ thủy tinh vào trong bọc vải hoa, ôm ghì trước ngực, khóe môi khẽ giãn ra một nét cười hiếm hoi.

Hạnh bước cạnh mẹ, lòng nhẹ bẫng sau những giờ phút căng thẳng. Đúng lúc ấy, chiếc điện thoại thông minh trong túi xách của cô rung lên từng hồi dồn dập.

Hạnh rút điện thoại ra. Màn hình nhấp nháy tên người gọi: đại diện Hội Di sản Ẩm thực Thành phố Hồ Chí Minh.

Cô vội vàng bấm phím nhận cuộc gọi rồi áp máy vào tai “Dạ, tôi Hạnh nghe đây ạ.”

Đầu dây bên kia, giọng người đàn ông vang lên đầy vẻ sốt sắng và phấn khởi “Chào cô Hạnh! Chúng tôi vừa có kết quả thẩm định bước đầu từ Sở Văn hóa. Hồ sơ đề nghị đưa nghề mắm ruốc của mẹ cô vào danh mục kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể đã được phê duyệt để tiến hành khảo sát thực địa ngay trong tuần này!”