Chương 15: Khói Hun Màu Đen

Mùi khét lẹt xộc thẳng vào sống mũi khiến tim thằng An đập thình thịch như gõ trống. Vết sẹo hỏa hoạn đêm Lập đông hãy còn ám ảnh trong tâm trí, ngỡ đâu phường gian thương lại thừa cơ châm lửa đốt nhà. Thằng bé vội buông tay khỏi sống đục ngô, chẳng kịp chào cụ cố lấy một tiếng, ba chân bốn cẳng lao vụt qua ngưỡng cửa liếp, vòng tít ra mé chái nhà phía đông.

— Cháy! Có phải cháy không bác Dần ơi...

Tiếng thét thất thanh của nó nghẹn lại ngang cổ họng khi hai bàn chân giẫm phập lên khoảng đất nện sau góc hồi. Trước mắt An không hề có lửa đỏ bốc ngọn. Chỉ có một vầng khói màu xám lam đặc quánh, bốc lên cuồn cuộn từ chiếc vại gốm da chu lùn tịt đặt kê trên ba hòn gạch nghiêng. Mùi khét sực nức mang hơi ấm ngai ngái quen thuộc của rơm nếp quyện lẫn hương lá tre già cắn khói, thoảng chút the the dịu ngọt chứ tuyệt nhiên không hôi nồng mùi dầu trẩu hay lưu huỳnh độc hại.

Bên cạnh vại gốm, cụ Nhượng chẳng biết đã rời phản lim tự lúc nào, đang khoan thai chắp tay sau lưng đứng đón gió. Thấy chắt nội mặt mày tái xanh, mồ hôi trán vã ra như tắm, cụ khẽ bật cười, chòm râu cước rung rinh — Kìa chắt An, lửa thử vàng mà khói thử than. Ngửi thấy khét đã hoảng hồn thế kia thì làm sao luyện ra được màu đen cho mắt phượng con gà?

Thằng An thở phào nhẹ nhõm, lồng ngực đang thắt nghẹn dần dịu lại. Nó xấu hổ gãi đầu, bước lại gần mép vại gốm — Chắt cứ ngỡ đứa nào lại lén ném bùi nhùi rơm dính dầu vào chái nhà cụ... Hóa ra là mẻ khói hun của cụ ạ.

— Nồi hun than của cụ đấy, — cụ Nhượng từ tốn gật đầu, chỉ tay vào vành vại đang rỉ ra từng vệt khói nhỏ. — Muốn có màu đen tuyền để in nét mặt, nét viền tranh, người thợ làng Mái đời nào chịu dùng thứ than bùn xúc dưới đáy rãnh. Phải chọn rơm nếp cái hoa vàng phơi giòn ba nắng, nhặt sạch hạt lép, rồi rải thêm một lớp lá tre già đón sương đêm. Cho vào lòng vại gốm nung lửa rơm, tuyệt đối không được để nó bùng lên thành ngọn đỏ. Lửa mà bén ngọn thì than hóa thành tro trắng, vứt đi cả chì lẫn chài.

Nói đoạn, cụ Nhượng cúi người, vốc một nắm bùn non mịn màng đã nhào nhuyễn trong chậu sành, đưa cho An — Lại đây, cầm lấy nắm bùn non này trát kín quanh miệng vại cho cụ. Phải miết cho thật khít mạch, bịt hết các kẽ hở không để gió đông lùa vào. Rơm ở trong chỉ được phép âm ỉ ngún khói đặc quánh suốt một ngày một đêm. Đến khi nào nguội hẳn, cạy nắp vại ra, gom từng mảng muội than mịn màng như phấn bướm đóng trên thành vại. Thứ đen ấy đem hòa với nước hồ nếp, quấy lên đen lánh thăm thẳm, dập lên giấy điệp trăm năm không phai sắc, không lem một giọt dù gặp mưa dầm.

Hai bàn tay An còn quấn lớp vải nâu sồng, khéo léo đón lấy nắm bùn non. Nghe lời cụ dạy, thằng bé quỳ một bên gối, cẩn trọng trát từng tấc bùn dẻo quánh quanh gờ nắp vại gốm chu. Hơi nóng âm ỉ tỏa ra qua lớp da gốm sưởi ấm đôi bàn tay nứt nẻ cóng buốt. Đắp kín kẽ hở cuối cùng, luồng khói khét dần lặn hẳn vào trong, chỉ còn mùi thơm mộc mạc của đất bùn non quyện khói rạ sưởi ấm cả góc vườn mùa đông.Khi hai cụ cháu bước vòng lại sân trước, tiếng chày đá “thình thịch... cắc...” đã vang lên rộn rã bên hiên nhà đông. Bác Phó Cả Dần ngồi bệt trên chiếc chiếu cói rách, bắp tay cuồn cuộn gồng lên theo từng nhịp chày nện xuống lòng cối đá xanh. Trong cối, những tảng sỏi son đỏ au nhặt từ dòng suối đá Thau trên mạn rừng trám đang vỡ vụn ra dưới sức nặng ngàn cân.

— Đỏ sỏi son này đanh lắm cháu An ạ! — Bác Dần ngoảnh lại, trán lấm tấm mồ hôi, nở nụ cười hào sảng làm rạng rỡ khuôn mặt sạm đen sương gió. — Hồi sớm bác mài thử trên đá bùn, hạt son mịn màng đỏ thắm như tiết gà. Đem giã nát vụn rồi rây qua ba lần vải màn, lấy thứ bột cốt ấy khuấy đều vào bát hồ nếp quấy chín còn đương ấm bốc khói...

Thằng An xăng xái sà xuống mép chiếu, đỡ lấy chiếc liễn sành đựng hồ nếp dẻo quánh múc từng gáo nhỏ đổ vào cối đá cho bác Dần dầm nhuyễn. Khi bột son hòa quyện cùng hồ nếp quấy chín, một sắc đỏ thắm rực rỡ bừng lên trong lòng cối đá, tươi tắn như cánh hoa đào bích vừa hé nụ trong sương sớm ngày Tết. Sắc son nguyên sơ, không một chút gợn cặn, tỏa ra hương nếp ngào ngạt khiến gian xưởng như bừng sáng rạng ngời.

Bên bậc thềm hiên thoang thoảng mùi cau rụng, bé Mận đã khỏe khoắn hẳn sau bát nước lá đắng thanh nhiệt đêm qua. Con bé mặc chiếc yếm nâu vá góc, đôi má phúng phính đã hồng hào trở lại, đang bẽn lẽn ngồi xổm bên mẹt tre lớn chất đầy những chùm hoa hòe khô vàng óng ả. Mười ngón tay nhỏ nhắn của con bé thoăn thoắt nhặt bỏ từng cọng rác vụn, lựa những nụ hoa hòe mẩy nhất bỏ vào chiếc chõ đồ xôi bằng đất nung.

— Cậu An ơi, hoa hòe này thơm ngọt như chè kho ấy! — Bé Mận ngước nhìn An, khóe mắt lấp lánh nụ cười rạng rỡ, để lộ lúm đồng tiền xinh xắn. — Thầy tớ bảo hoa này sao vàng hạ thổ kỹ lắm rồi, chỉ đợi cụ Biền bắc lên chõ đồ chưng cất là lấy được nước màu vàng ươm sánh như mật ong rừng đấy cậu ạ.

Cụ Nhượng chống gậy đứng tựa bên cột hiên ngắm nhìn đàn cháu nhỏ, ánh mắt đùng đục ánh lên niềm vui sướng khôn xiết. Cụ bước lại gần, xoa đầu bé Mận, giọng ấm trầm như tiếng chuông chùa xa — Đúng đấy cháu gái. Màu vàng hoa hòe là màu ấm no, màu của lúa chín trĩu bông, của ánh nắng mùa xuân ban phát xuống đồng làng. Năm sắc màu tranh điệp làng mình đều từ cây cỏ, đất đá sông suối chưng cất mà nên. Cái tâm người thợ có sạch thì màu son mới thắm, nét mực mới đen tuyền, tờ tranh dập ra mới chở được phúc đức cho người mua đón Tết.

Tiếng cười ríu rít của bé Mận hòa cùng tiếng gõ chày đá thình thịch của bác Dần vang vọng rộn ràng giữa xóm bến. Gian nhà ba gian vách đất trát rơm lợp rạ nếp của cụ Nhượng ngập tràn trong làn hương thơm ngào ngạt: mùi khói rơm nếp hun than thoang thoảng ngoài góc hồi, mùi hồ son ấm nồng giữa hiên, mùi hoa hòe ngòn ngọt phảng phất nơi bậc thềm. Khung cảnh thanh bình, ấm áp và tinh khiết nhường ấy đối lập hoàn toàn với không khí ảm đạm, tanh nồng và hôi hám mùi vôi ngâm lưu huỳnh bốc lên từ dãy rạp làm tranh bổi của Quản Lợi ngoài bãi đất trống đầu làng.

Bé Mận đang hí hửng nhặt hoa hòe bỗng khựng tay lại. Con bé nghiêng đầu nhìn qua hàng rào dâm bụt trơ cành, rồi vội vàng níu lấy vạt áo nâu của An, kéo giật giật. Nó ghé sát tai An, rỉ tai thầm thì bằng giọng run run — Cậu An ơi... nhìn kìa! Ngoài cổng ngõ nhà cụ có mấy người... Hình như là mấy chú thợ dập tranh bổi theo ông Quản Lợi ngoài đầu làng... Họ đang thập thò dòm vào trong này đấy cậu!

Thằng An giật mình ngước mắt nhìn ra rặng dâm bụt ven ngõ. Dưới làn sương đông buốt giá lãng đãng, ba bốn bóng người đàn ông mặc áo tơi lá rách rưới đang nép mình sau bụi tre đực. Những đôi mắt trũng sâu vì đói rét dán chặt vào liễn màu đỏ thắm và chiếc vại hun than nghi ngút khói, ánh lên vẻ thèm thuồng, bứt rứt khôn nguôi.