Chương 2: Hớp Nước Chè Dưới Mái Gồi

Cụ Ba Trình thu ngón tay dính vệt mồ hôi lạnh của vỉa than lại, cẩn trọng cài cây thước thợ bằng gỗ nghiến vào cạp quần vải thô. Ngọn đèn dầu le lói trên vành mũ sắt vẫn chao nghiêng, rọi lên vách đá cát kết đang rạn một đường nứt mảnh như sợi chỉ. Áp suất khí mỏ tích tụ dưới tầng sâu đang chực chờ bóp nghẹt tầng âm bốn mươi, nhưng trước mắt, kíp thợ vẫn phải hoàn thành đủ mười xe goòng than cục để tránh cơn thịnh nộ cùng lằn roi của cai Đắc.

Cụ hít một hơi thật sâu, ghìm chặt nỗi thảng thốt xuống đáy dạ, khẽ vỗ vai c* Sắn “Đừng bửa vào vỉa nứt ấy nữa, Sắn. Lách mũi cuốc sang cánh trái, xúc nốt chỗ than vụn dưới chân đổ đầy chuyến goòng cuối rồi rút.”

Hiểu ý người thợ già từng trải, Sắn cùng đám phu trẻ cắn răng gồng mình, dồn chút tàn lực vét sạch những tảng antraxit đen nhánh. Khi tiếng kẻng sắt báo hết kíp vang lên chát chúa từ miệng giếng thông gió, cả nhóm mới rũ rượi buông cán cuốc. Đám thợ lê từng bước nặng như đeo chì, toàn thân phủ kín một lớp bụi than đen kịt chỉ chừa đôi mắt đỏ ngầu vì khói dầu và mỏi mệt. Họ nối đuôi nhau rời khỏi lòng địa ngục ẩm thấp, trèo qua hàng chục bậc thang dốc đứng để bước lên mặt đất.

Gió biển từ vịnh Bái Tử Long thốc vào ràn rạt, mặn mòi mà buốt giá. Xóm lán Tro hiện ra tiêu điều trên bãi xỉ than ngổn ngang, sát mép nước đục ngầu. Đó là dãy nhà lán lợp lá gồi xiêu vẹo, vách trát bùn trộn rơm đã nứt toác từng mảng lớn, phơi ra những cọc tre oằn mình trước gió bấc. Hàng trăm phu phen từ các miền quê châu thổ sông Hồng dạt về đây chen chúc trong bóng tối mịt mùng, run rẩy tìm hơi ấm sau một ngày bán sức cho công ty than SFCT.

Cụ Ba Trình bước thấp bước cao vào căn lán rách tơi tả của kíp lò số 3. Khớp gối của thân xác sáu mươi hai tuổi nhức buốt như có kim châm. Cụ ngồi bệt xuống một manh chiếu rách trải tạm trên nền đất nện ẩm ướt, khẽ tựa lưng vào cột tre.

Ở góc lán, c* Sắn đang lúi húi nhóm lại bếp lửa tàn. Cậu gạt lớp tro xám lạnh lẽo, thổi phù phù vào mấy mẩu than vụn le lói cho đến khi ngọn lửa bùng lên một đốm đỏ ấm áp. Gạt mớ than hồng sang một bên, Sắn cẩn thận vùi vào đó một củ sắn khẳng khiu bằng cổ tay.

Chừng tàn một tuần hương, mùi sắn lùi thơm nức, ngòn ngọt lan tỏa trong bầu không khí tanh nồng mùi bùn đất và mồ hôi chua loét. Sắn dùng que củi khều củ sắn ra, bẻ đôi một cách vụng về. Lớp vỏ ngoài cháy sém đen thui, nhưng phần ruột bên trong trắng muốt, bốc khói nghi ngút. Chàng trai trẻ thổi phù phù cho bớt nóng rồi chìa phần nạc nhất sang phía cụ già, giọng rổn rảng mà nghẹn ngào “Bố Ba ăn đi cho ấm bụng. Cả kíp có mỗi củ sắn này con giấu dưới đáy bồ than đem về được.”

Cụ Ba Trình nhìn củ sắn bốc khói trên bàn tay thô ráp, chằng chịt vết đá cứa của chàng trai mười chín tuổi. Cụ không nhận ngay phần nhiều, mà bẻ lại một mẩu nhỏ đưa vào miệng, nhai chầm chậm để cảm nhận vị bùi ngọt thấm vào cuống họng khô rát, rồi đẩy phần lớn hơn về tay Sắn “Con đang tuổi ăn tuổi lớn, cuốc than cả ngày mất sức, ăn nhiều vào lấy sức mà thở. Già này nhấp ngụm nước là tỉnh.”

Vừa nói, cụ vừa với lấy chiếc ấm đất sứt vòi đặt bên mép bếp than, rót thứ nước chè xanh om đặc sánh ra chiếc bát sành mẻ miệng. Cụ thổi nhẹ lớp khói mỏng rồi trao bát nước nóng hổi sang cho Sắn “Uống ngụm nước chè đi con, cho trôi bụi than trong cổ họng.”

Sắn hai tay đỡ lấy bát sành, nhấp một ngụm lớn. Hơi ấm lan tỏa khắp lồng ngực vạm vỡ khiến đôi vai căng cứng của cậu chùng xuống. Cậu nhìn chằm chằm vào ánh lửa bập bùng, đôi mắt to tròn ánh lên vẻ buồn bã, trầm tư khác hẳn vẻ nóng nảy thường ngày dưới đáy lò “Bố Ba ơi… con tính kíp này ráng cày thêm vài tháng nữa, chắt bóp từng đồng trinh, đồng hào gửi về Thái Bình. Mẹ con ở quê già yếu lắm rồi, ruộng vườn bị lão địa chủ siết nợ sạch trơn. Nếu con không gửi đủ năm đồng bạc Đông Dương chuộc lại khế ước, lão đem mẹ con gán nợ cho nhà khác làm con đòi thì tội lắm.”

Lắng nghe giọng nói chất chứa nỗi xót xa của chàng trai trẻ, cụ Ba Trình đặt bàn tay gầy guộc lên bờ vai trần rắn rỏi của cậu. Tình giai cấp, tình thương yêu như ruột thịt của những con người cùng chung cảnh ngộ khốn cùng như một dòng nước ấm chảy tràn trong lòng cụ “Chỉ cần giữ được mạng sống, giữ được đôi bàn tay lành lặn này thì nợ nào cũng trả hết, mẹ già dưới quê rồi sẽ được đón về phụng dưỡng. Nhớ lời già dặn, dưới lò chớ có hung hăng bồng bột mà thiệt thân. Mạng mình quý lắm, Sắn ạ.”Đúng lúc ấy, tấm phên nứa rách trước cửa lán khẽ lay động. Một bóng người mảnh khảnh bước vào, kèm theo một cơn ho khan ngắt quãng kéo dài. Người vừa đến chừng hai mươi tư tuổi, ngực hơi lép, sống mũi đeo một cặp kính cận gãy một bên gọng được buộc chắp vá bằng sợi dây dù nâu. Đó là Sanh, người thợ trẻ vốn xuất thân là thầy giáo trường tư dạt về đây làm phu bửa.

Sanh cẩn thận bưng một chiếc âu sành sứt mẻ chứa lưng bát cháo loãng nấu bằng gạo hẩm, rắc vài hạt muối hột. Cậu bước khẽ đến bên góc lán, nơi một người phu già đang nằm co quắp r*n r* vì cơn sốt rét rừng hành hạ “Bác Lực, dậy húp chút cháo nóng cho lại sức đi bác. Cháo loãng thôi nhưng có hột muối ấm bụng đấy.”

Đợi người phu ốm nuốt trôi vài thìa cháo, Sanh mới khẽ khàng đặt âu sành xuống rồi bước lại gần bếp lửa. Cụ Ba Trình chăm chú quan sát từng cử chỉ của Sanh. Bàn tay cậu ta tuy đầy vết chai sạn do những ngày tháng gượng gạo cầm cuốc chim đập đá, nhưng các khớp ngón tay thon dài, ngón trỏ và ngón cái có vết hằn sâu rất đặc trưng của người quen cầm bút mực và compa kỹ thuật. Cụ biết rõ lai lịch của chàng trai này: một trí thức trẻ từng học trường Kỹ nghệ Thực hành, vì tham gia phong trào mà phải trốn truy nã xuống tận góc bể chân trời này.

“Thầy Sanh ngồi xuống hớp ngụm nước chè cho ấm ngực,” cụ Ba Trình cất giọng nhã nhặn, đưa chiếc bát sành cho cậu. “Bụi than dưới tầng âm bốn mươi độc lắm, ngực yếu mà không che chắn cuống họng thì ho rũ xương đấy.”

Sanh đón lấy bát nước, ngước nhìn cụ già bằng ánh mắt ngạc nhiên pha lẫn kính trọng. Cậu nhấp ngụm chè, giọng khẽ khàng “Cháu cảm ơn cụ Ba. Lúc chiều dưới lò, cháu thấy cụ đỡ đòn roi cho anh Sắn mà thót cả tim. Cụ già cả rồi, lỡ trúng một roi gân bò của tên cai Đắc thì làm sao chịu thấu.”

“Già này sống thêm được ngày nào là nhờ trời, nhưng thấy điều xằng bậy mà làm ngơ thì không đành,” cụ Ba Trình đáp, ánh mắt điềm tĩnh mà sâu thẳm. “Cậu Sanh có chữ nghĩa, hiểu lý lẽ, giữ được cái tâm thương người như thế là quý lắm.”

Đêm càng về khuya, gió ngoài vịnh thổi vào càng dữ dội. Tiếng sóng vỗ vào bờ đá hòa cùng tiếng gió rít qua khe nứa nghe như tiếng than khóc ai oán của những linh hồn vùi thây nơi đáy mỏ. Trong lán, tiếng ngáy mệt nhọc xen lẫn tiếng ho hen, r*n r* của những phu than kiệt sức dần chìm vào giấc ngủ mê mệt.

Bếp than chỉ còn lại lớp tro hồng leo lét. Cụ Ba Trình không sao chợp mắt được. Cụ lặng lẽ ngồi dậy, nhặt một que củi cháy dở, gạt phẳng một khoảng đất nện trước mặt.

Dưới ánh sáng lờ mờ của ngọn đèn dầu hỏa cạn bấc, cụ bắt đầu vạch từng nét dứt khoát trên nền đất. Bằng sự chuẩn xác của một chuyên gia khí động học lão luyện, cụ phác thảo lại sơ đồ mạng lưới đường lò tầng âm bốn mươi: giếng thông gió chính, các ngách lò cụt, vỉa than antraxit nhánh số 3 và túi khí ngầm đang rỉ mủ.

Cụ dùng que củi đánh dấu những điểm thắt nút. Không có luồng gió đối lưu tự nhiên, chênh lệch nhiệt độ giữa đáy lò và mặt đất không đủ để đẩy khí mỏ thoát ra ngoài. Áp suất khí tử thần nhẹ hơn không khí đang đùn dần lên vòm trần đá cát kết với tốc độ đáng sợ. Theo những tính toán chính xác trên nền đất, chỉ trong vòng ba tuần nữa — đúng ba tuần lễ ngắn ngủi — lớp đá cát kết mục ruỗng kia sẽ không chịu nổi sức ép nghìn cân. Một nhát cuốc chạm đá tóe lửa, hoặc ngọn đèn trần của đám phu sẽ kích nổ toàn bộ khối khí mêtan khổng lồ ấy thành một biển lửa địa ngục.

Hai trăm con người. Hai trăm người thợ khốn khổ đang nằm co quắp quanh cụ, những người như c* Sắn mong chuộc mẹ, như Sanh tìm lý tưởng sống, sẽ vĩnh viễn bị chôn vùi trong bóng tối ngột ngạt.

Đúng lúc đó, từ phía cảng biển xa xăm vọng lại một hồi còi tàu xé toạc màn đêm tĩnh mịch.

Tuuu… tuuu… rùn…

Cụ Ba Trình giật mình ngẩng đầu lên, thảng thốt nhìn qua khe liếp rách ra vách núi đen thẫm sừng sững giữa trời đêm. Chiếc tàu buôn khổng lồ của công ty than SFCT đang kéo còi rền rĩ cập bến than, thúc giục những chuyến than xuất cảng. Tiếng còi tàu nặng nề, lạnh lùng dội vào vách đá như tiếng chuông điểm từng khắc tử thần, đếm ngược từng ngày sống sót mong manh của hai trăm sinh mạng dưới đáy hầm sâu.