Chương 3: Những Hình Khối Vô Hình

Cơn mưa rào rạng sáng đã gột sạch lớp bụi bặm vương trên những vòm me cổ thụ trong sân trường Lam Kiều, để lại một buổi chiều hanh vàng và ẩm mát. Gió từ triền sông Hậu thổi luồn qua dãy hành lang tầng hai, mang theo hương đất ẩm xua tan cái ngột ngạt của những ngày đầu năm học.

Chiếu Nguyên Hạnh ngồi lọt thỏm ở góc bàn thứ ba dãy trong. Hai tay em thu gọn trong ống tay áo đồng phục rộng thùng thình, ngón tay cái vô thức miết nhẹ lên mặt da nhân tạo của chiếc móc khóa bản đồ Cần Thơ gắn bên hông balo. Sau sự cố đứng hình trước tấm bảng đen chiều hôm trước cùng những lời xì xào về biệt danh “cục đất thông minh”, Hạnh bước vào lớp với một nỗi dè chừng thường trực. Em sợ bất kỳ ánh mắt nào vô tình lướt qua mình, sợ cả tiếng phấn gõ cồm cộp trên bục giảng.

Thế nhưng, khi thầy Quản Thiếu Ngạn bước vào lớp 10 Năng khiếu Toán cho tiết tự học buổi chiều, thầy không cầm theo hộp phấn.

Thầy Ngạn đặt chiếc cặp da sờn góc lên bàn giáo viên. Cùi chỏ áo sơ mi của thầy vẫn vương vệt phấn trắng mờ, túi áo ngực cài ngay ngắn cây bút chì bấm kim loại và cây bút mực đỏ quen thuộc. Đứng trước hai mươi tám học sinh, thầy đưa mắt nhìn quanh một lượt rồi cất giọng trầm ấm, đều đặn “Hôm nay chúng ta làm việc nhóm. Bài toán yêu cầu thiết lập các mặt phẳng không gian phụ thuộc tham số góc và xác định thiết diện. Toàn bộ quá trình thảo luận và tìm lời giải chỉ thực hiện trên giấy nháp của từng nhóm. Tiết này, tuyệt đối không ai được sử dụng bảng đen.”

Lời dặn dò vừa dứt, lồng ngực Hạnh khẽ nới lỏng ra một nhịp. Tấm bảng gỗ đen kịt trải dài suốt mặt tiền lớp học—thứ chiều qua trông như một bức tường đen chực đổ sập xuống đầu em—nay nằm im lìm, vô hại dưới ánh nắng xiên hắt qua rèm cửa. Nỗi nghẹt thở vô hình tạm thời lùi lại phía sau.

Thầy Ngạn phân chia lớp thành từng nhóm ba người theo danh sách ngẫu nhiên. Hạnh được xếp chung nhóm với Nguyễn Minh Khoa và Phạm Hoàng Bình.

Khoa là học sinh có điểm đầu vào cao nhất lớp, mười sáu tuổi, dáng người thẳng thớm và cặp kính cận dày cộp luôn nằm ngay ngắn trên sống mũi. Cậu kéo ghế sang bàn Hạnh với tác phong đĩnh đạc, đặt cuốn sổ tay bìa cứng khổ lớn xuống mặt bàn rồi rút cây bút bi ngòi kim bấm tách một tiếng dứt khoát.

Ngược lại với vẻ nghiêm cẩn ấy, Hoàng Bình kéo lê chiếc ghế gỗ tạo thành một vệt ken két dài trên nền gạch. Cậu bạn mười lăm tuổi cao lêu nghêu, mái tóc xoăn tít hơi bù xù sau giấc ngủ trưa vội vã. Bình ngồi phịch xuống, ngáp dài một cái rồi toe toét cười với Hạnh “Chào bạn nhỏ. Nhóm mình vớ được thủ khoa gánh đội rồi, tao với mày chắc ngồi xem thôi chứ làm ăn gì được.”

Hạnh khẽ co vai lại, ngước nhìn hai người bạn lớn tuổi hơn rồi lí nhí đáp “Dạ, em chào anh Khoa… chào Bình.”

Khoa không nhìn Bình, chỉ liếc đồng hồ đeo tay rồi lật mở trang giấy trắng tinh, ngòi bút rê nhẹ trên mặt giấy “Đề bài của thầy Ngạn có ba mặt phẳng phụ thuộc tham số góc alpha xoay quanh trục cố định. Để xác định thiết diện và giao tuyến, cách chuẩn mực và an toàn nhất là lập hệ phương trình tọa độ giải tích trong không gian Oxyz. Tôi sẽ thiết lập phương trình tổng quát cho từng mặt phẳng trước.”

Bình gãi đầu, xua tay cười trừ “Khoa cứ tự nhiên tính đi. Mấy cái phương trình vectơ đó tao đọc vô là thấy trời đất quay cuồng rồi.”

Khoa bắt đầu cắm cúi viết. Cậu không để tâm đến lời đùa của Bình, ngòi bút kim thoăn thoắt lướt trên mặt giấy ô ly. Những dòng ký hiệu đại số tuôn ra đều đặn, sắc nét: tọa độ điểm, vectơ pháp tuyến, tích có hướng rồi hệ phương trình bậc nhất ba ẩn. Khoa viết kín một trang giấy, rồi lật sang trang thứ hai với tốc độ đáng kinh ngạc. Từng bước suy luận đều bám sát các định lý chuẩn mực trong sách giáo khoa chuyên sâu.

Trong lúc Khoa miệt mài tính toán, Bình chống cằm nhìn sang Hạnh. Ánh mắt cậu dừng lại ở chiếc móc khóa bằng da nhân tạo lủng lẳng bên mép bàn.

“Mày tự vẽ bản đồ Cần Thơ lên miếng da này hả Hạnh?” Bình hạ giọng thì thầm, vẻ tò mò thật lòng. “Đoạn rẽ bến Ninh Kiều với mấy con rạch nhỏ xíu này nhìn tỉ mỉ ghê, trông ngầu như bản đồ chỉ đường vậy.”

Hạnh hơi ngạc nhiên trước câu hỏi bất ngờ của Bình. Em khẽ gật đầu, ngón tay mân mê mép da “Dạ… mình tự đo theo tỉ lệ bước chân rồi vẽ bằng bút kim.”

“Uầy, khéo tay vậy…”

“Hai người trật tự giùm một chút,” Khoa bực bội ngắt lời, ngòi bút dừng lại giữa chừng trên trang giấy thứ hai. Đôi mày dưới cặp kính cận nhíu chặt lại thành một rãnh sâu. “Đoạn khử tham số alpha này đang có vấn đề. Khi góc xoay tiến tới vị trí giới hạn, định thức của hệ phương trình bị triệt tiêu về không. Giao tuyến giữa mặt phẳng thứ nhất và mặt phẳng thứ ba bị biến mất trên tọa độ.”

Khoa cắn môi, lật lại trang trước để rà soát từng dòng biến đổi. Cậu gạch đi một đoạn dài, rồi cặm cụi thiết lập lại phương trình phụ. Mặt bàn vang lên tiếng lách cách của ngòi bút gõ dồn dập. Trán Khoa bắt đầu rịn ra những giọt mồ hôi mỏng. Cậu lật qua lật lại hai trang giấy chật ních ký hiệu, hoàn toàn bế tắc ở bước xác định giao tuyến.

Hạnh nhìn vào tờ đề bài đặt giữa bàn.

Đối với em, những con số và tham số alpha không bao giờ tồn tại dưới dạng những ký tự rời rạc trên trang giấy. Ngay từ khoảnh khắc đọc xong đề, chưa đầy ba mươi giây, cấu trúc không gian ba chiều đã tự động hình thành trong tâm trí em.

Nó không phải là các công thức giải tích phẳng lặng. Trong đầu Hạnh, đó là ba tấm kính mỏng trong suốt đang lơ lửng trong không gian, xoay tròn quanh một trục thẳng đứng. Khi góc xoay thay đổi, giao tuyến giữa chúng không hề biến mất hay rơi vào điểm kỳ dị như những phép tính của Khoa đang thể hiện. Nó chỉ trượt đi, nghiêng mình và giao cắt với mặt đáy ở một vị trí hoàn toàn mới. Điểm nút then chốt nằm ngay trước mắt, sáng rõ như một vệt nắng xuyên qua kẽ lá.

Hạnh nhìn vẻ mặt căng thẳng của Khoa, rồi nhìn hai trang giấy chi chít những phép tính bị gạch xóa lem luốc. Em ngập ngừng mở lời, giọng nói nhỏ nhưng rành rọt:“Anh Khoa… không cần lập hệ phương trình dài như vậy đâu.”

Khoa ngẩng đầu lên, vẻ mặt mệt mỏi pha chút bực dọc “Em bảo sao? Không lập hệ phương trình giải tích thì làm sao xác định được tọa độ giao tuyến khi tham số biến thiên?”

Hạnh không biết phải dùng thuật ngữ đại số nào để giải thích những gì đang hiển hiện rõ mồn một trước mắt mình. Em lúng túng đưa hai bàn tay nhỏ bé lên khoảng không gian phía trên chiếc bàn gỗ.

Mười đầu ngón tay của cô bé mười một tuổi khẽ chuyển động, vạch ra những đường nét vô hình giữa không khí. Bàn tay trái nghiêng một góc, ngón trỏ tay phải gập lại tạo thành một mặt phẳng xiên, rồi nhấc nhẹ lên “Nó không bị triệt tiêu đâu… Chỗ này này, như tam giác bị bẻ góc rồi nâng lên ở đỉnh này. Giao tuyến chỉ trượt sang bên phải một đoạn thôi.”

Khoa sững lại mất vài giây, nhìn chăm chú vào đôi bàn tay đang khua trong gió của Hạnh, rồi sự ngỡ ngàng nhanh chóng chuyển thành khó chịu. Cậu đặt mạnh cây bút xuống mặt bàn, phát ra một tiếng cạch khô khốc.

“Em Hạnh, đây là toán hình học không gian lớp mười, là chương trình năng khiếu chuyên sâu, không phải trò chơi nặn đất sét hay xếp hình mẫu giáo,” giọng Khoa gắt gỏng, mang theo sự tự ái bị chạm vào của một học sinh giỏi giang quen đứng đầu. “Toán học đòi hỏi phương pháp khoa học, phải có tiên đề, định lý, công thức và chứng minh logic chặt chẽ. 'Tam giác bị bẻ góc' là cái gì? Trong sách giáo khoa nào dạy khái niệm 'nâng đỉnh' kiểu đó? Em nói nhảm theo cảm tính như vậy chỉ làm mất thời gian của cả nhóm thôi.”

Tiếng nói của Khoa thu hút sự chú ý của các bàn xung quanh. Mấy học sinh lớn ở dãy bên cạnh quay đầu lại, tò mò nhìn về phía nhóm ba người.

Những ánh mắt dò xét, lạ lẫm lại đổ dồn về phía Hạnh “Lại giở trò gì nữa thế?”

“Hôm qua đứng đơ như khúc gỗ trước bảng, nay lại múa tay múa chân trong không khí.”

“Nói chuyện như người ngoài hành tinh vậy, ai mà hiểu nổi.”

Tiếng xì xào râm ran như những mũi kim châm vào da thịt. Hạnh rụt vội hai bàn tay về, giấu chặt dưới mép bàn gỗ. Các khớp ngón tay em đan chặt vào nhau, đầu cúi gằm xuống ngực áo đồng phục. Em cảm thấy mình là một sinh vật lạc loài, một đứa trẻ kỳ dị chen chân vào thế giới của những người lớn không cùng ngôn ngữ.

Chỉ có Hoàng Bình là không hùa theo tiếng cười châm chọc. Cậu bạn cao kều nghiêng đầu, chớp mắt nhìn vào khoảng trống giữa bàn nơi Hạnh vừa khua tay. Bình đưa ngón tay trỏ gãi mái tóc xoăn tít, lẩm bẩm “Ủa Khoa, tao thấy con nhỏ nói nghe có lý mà. Mày thử tưởng tượng bẻ cái góc tam giác đó lên coi, biết đâu cái đường giao tuyến nó lòi ra thiệt đó.”

Khoa liếc xéo Bình một cái sắc lẹm “Bình không hiểu gì về giải tích thì ngồi yên giùm tôi.”

Bình nhún vai, không tranh cãi thêm, chỉ lặng lẽ liếc nhìn Hạnh đang ngồi co ro bên cạnh. Cậu vươn tay đẩy hộp bút chì màu sang gần mép bàn của em như một cử chỉ xoa dịu âm thầm. Hạnh không dám ngẩng đầu lên, chỉ nhìn chăm chú vào vân gỗ loang lổ dưới mặt bàn.

Thời gian của tiết tự học trôi qua trong bầu không khí nặng nề. Khoa tiếp tục vật lộn với những phép biến đổi đại số dài dằng dặc mà vẫn không tìm ra được lời giải trọn vẹn trước khi chuông reo.

Reng!

Hồi chuông báo hết tiết vang lên giòn giã khắp các dãy hành lang. Căn phòng học lập tức rộn rã tiếng kéo ghế, tiếng gấp tập vở và tiếng cười nói của học sinh ùa ra cửa để chuẩn bị ra về. Khoa bực bội gấp cuốn sổ bìa cứng lại cái bẹp, đứng dậy thu dọn đồ đạc rồi bước nhanh ra khỏi lớp mà không nói thêm câu nào. Bình vỗ nhẹ lên vai Hạnh “Tao về trước nghen Hạnh, mai gặp.”

Hạnh khẽ gật đầu. Chờ cho các bạn trong lớp ra gần hết, em mới chậm rãi cúi đầu thu dọn chiếc bút bi và cuốn tập nháp còn nguyên trang giấy trắng vào balo.

Kéo khóa cặp xong và ngước mắt lên, Hạnh bỗng khựng lại một nhịp thở.

Bên khung cửa lớp mở rộng đón gió sông, thầy Quản Thiếu Ngạn đã đứng tựa lưng vào đó từ lúc nào.

Thầy không nhìn về phía bàn giáo viên, cũng không nhìn dòng người đang tấp nập dưới sân trường. Đôi mắt sau tròng kính kim loại của người thầy giáo trầm lặng đang dừng lại ở chiếc bàn của nhóm Hạnh. Thầy chăm chú ghim chặt ánh nhìn vào khoảng không gian vô hình phía trên mặt gỗ—chính là nơi chỉ ít phút trước, những ngón tay nhỏ bé của em vừa vạch ra những quỹ đạo không lời.