Chương 6: Lửa đỏ Vạc đồng

Sương sớm trên mặt sông Trà Khúc dần tan biến khi vệt rạng đông màu hồng đào hắt qua rặng tre ngà ven bãi bồi. Nắng xuân đầu mùa rải đều trên những mái ngói âm dương phủ rêu của lò đường Cảnh Ký, xua đi cái ẩm ướt buốt giá của cơn mưa rào đêm trước.

Chu Vĩnh Triết bước vào gian từ đường, chiếc áo vải nâu đã xắn cao quá khuỷu tay để lộ đôi cánh tay rắn rỏi. Nén trầm trường minh cụ Cố thắp từ canh ba vẫn còn đượm tàn đỏ uốn cong trên bát hương cổ, tỏa ra một làn khói mỏng thơm mùi thảo mộc bảng lảng. Trước bài vị tổ tiên họ Chu, chiếc muôi đồng gia truyền mòn vẹt bóng loáng đặt ngay ngắn trên mâm bồng bằng gỗ mít. Triết quỳ xuống mép chiếu hoa, hai tay kính cẩn nâng ba nén hương mới châm lên ngang mày, cúi đầu lạy ba lạy sát đất. Trong lồng ngực chàng trai hai mươi mốt tuổi, tiếng tim đập từng nhịp dồn dập rộn rã. Hôm nay là ngày lò Cảnh Ký chính thức nhóm lửa nấu mẻ đường hai trăm tạ giao kèo với thương quán Thu Xà. Trách nhiệm giữ trọn ba sào đất hương hỏa và danh dự trăm năm của nếp nhà đè nặng lên vai chắt đích tôn.

Khấn vái xong, Triết cẩn thận thỉnh chiếc muôi đồng bước ra sân lò. Không khí ngoài sân lúc này đã náo nức khác thường. Bốn chiếc vạc đồng khổng lồ cọ rửa sạch bóng được kê ngay ngắn trên bốn bệ gạch nung đỏ au, miệng vạc hướng ra phía bến sông lộng gió.

Cách đó không xa, dưới bóng râm chái đông, cụ Chu Hoài Cảnh ngồi khoan thai trên chiếc chõng tre già. Hai bàn tay gầy guộc của cụ chống lên đầu gậy tre ngà, vạt áo lụa mỡ gà khẽ bay theo ngọn gió sớm. Cụ hơi nghiêng đầu sưởi nắng, đôi mắt phủ màng sương mờ đục khép hờ như đang lắng nghe từng thanh âm của đất trời bãi bồi, vẻ mặt điềm tĩnh tựa mặt nước giếng làng sau cơn dông.

Cạnh chõng tre của cụ Cố, bà Chu Thị Lành ngồi trên một chiếc đòn con, trước mặt là chiếc thúng tre nhỏ đựng đầy trứng gà tươi vừa thu lượm từ xóm trên. Đôi tay nhăn nheo của bà cô thoăn thoắt đập từng vỏ trứng, gạt khéo léo để tách riêng lòng đỏ, chỉ giữ lại lòng trắng trong suốt vào chiếc liễn sành da lươn rồi dùng bó đũa tre đánh tan mịn màng để chờ lọc váng.

Thấy Triết bước ra, bà Lành ngẩng lên mỉm cười hiền từ — Triết đó hả con? Củi mít khô chái sau đã đem vào đủ rồi nghen. Cứ bình tâm mà điều lửa, có cụ Cố ngồi đây dõi theo rồi, không phải bồn chồn nghe con.

— Dạ, cháu đội ơn bà cô. — Triết dạ ran, lòng thấy ấm áp lạ kỳ.

Nhưng khi ánh mắt Triết quét qua góc lò bên kia, sự hồ hởi trong lòng chàng bỗng khựng lại. Đứng tựa lưng vào cây cột gỗ mít chái tây là Chu Thúc Khiêm. Chú Ba của chàng hôm nay không mặc áo the thâm như mọi bận mà khoác chiếc áo cánh màu chàm cũ kỹ sờn mép. Sắc mặt chú tái nhợt như người vừa trải qua cơn sốt rét rừng, hai bọng mắt thâm quầng trũng sâu. Đôi bàn tay chú cứ giấu tiệt trong bọc áo, các ngón tay bứt rứt cào cọ vào nhau không yên. Mỗi khi có tiếng đòn gánh cọt kẹt hay tiếng vạc đồng va chạm, chú Ba lại giật thót người, ánh mắt lấm lét đảo quanh rồi dán chặt vào hai chiếc vạc đồng đầu tiên đặt cạnh cửa kho.

Triết bước lại gần, khẽ cúi đầu chào — Chú Ba dậy sớm thế ạ? Đêm qua mưa gió vất vả, chú cứ nghỉ thêm một lát, ngoài này việc nổi lửa cháu cùng mấy chú thợ lo liệu được rồi.

Nghe tiếng gọi bất thình lình, Khiêm giật nảy mình lùi lại nửa bước, va cả cùi chỏ vào cột gỗ. Y gượng gạo nhếch mép, giọng run run the thé — Mày... mày cứ lo việc của mày đi! Mẻ đường hai trăm tạ là việc đại sự của cả họ, tao là người làm chú, tao đứng đây coi sóc củi lửa với bến bãi... mắc mớ chi phải nghỉ! Liệu mà làm cho cẩn thận, cháy vạc hay khê mật thì có cạo đầu tạ tội cũng không xong đâu!

Triết thoáng ngạc nhiên trước thái độ gắt gỏng bất thường của chú Ba. Song nghĩ đến món nợ nần ngoài phố mà chú hay lo nghĩ, chàng lại thấy tội nghiệp hơn là giận. Chàng chỉ khẽ gật đầu rồi quay bước trở lại khu bệ lò.

— Các chú thợ ơi! Mở cửa kho chái tây, gánh mật ra vạc! — Triết cất tiếng hô vang, xốc lại dải lưng quần.

Cửa kho chái tây mở toang. Những lu sành chứa mật mía được các thợ phụ lực lưỡng luồn đòn gánh khênh ra sân. Triết tự tay đón lấy từng gàu mật sóng sánh, đổ ụp vào lòng vạc đồng. Mật mía màu cánh gián đậm đặc trút xuống kêu róc rách, dâng dần lên quá nửa thân vạc. Triết cầm chiếc đũa cả lớn bằng gỗ dầu thoăn thoắt quấy đều tay từ đáy lên miệng, cảm nhận độ sánh mịn quen thuộc của từng mẻ mật mà họ Chu đã chưng cất qua bốn đời.

Khi mật đã đầy vạc, Triết bước xuống cửa lò, cúi người nhóm bùi nhùi rơm nếp. Lửa bén nhanh sang những thanh củi mít khô nỏ xếp theo hình chữ nhật. Củi mít là thứ củi nhà nghề đượm than nhất xứ Quảng, cháy đều, không nổ lốp đốp và tuyệt nhiên không nhả khói đen làm ám mùi đường. Ngọn lửa đỏ rực l**m quanh đáy vạc đồng, hơi nóng bốc lên hầm hập khiến những giọt mồ hôi bắt đầu rịn ra trên trán Triết. Chàng tập trung cao độ, dùng que sắt khêu bớt than hồng, giữ ngọn lửa ở độ liu riu vừa phải để vạc mật nóng đều từ ngoài vào trong, không bị cháy bén đáy.

Độ chừng một tuần hương trôi qua, bọt tăm li ti bắt đầu nổi lên từ đáy vạc, báo hiệu mật sắp sửa sôi bùng. Theo lẽ thường của nghề nấu đường phèn Cảnh Ký, khi mật mía de chín tháng gặp lửa già, khắp khoảnh sân lò sẽ ngập tràn một hương thơm ngào ngạt, thanh khiết và ngọt lịm tựa mía nướng lùi tro rơm.Thế nhưng, ngay khoảnh khắc màng mật trên mặt hai vạc đầu tiên nứt toác ra để lớp bọt đầu tiên trào lên, một luồng hơi lạ lùng bốc xộc thẳng vào mặt Triết.

Đó hoàn toàn không phải mùi thơm ngọt ngào quen thuộc. Một làn khói màu xám đục mang theo vị nồng the khét lẹt, chua loét như giấm ủ hỏng bất thần bao trùm lấy miệng vạc. Khói xộc thẳng vào cánh mũi, cay xè đến mức Triết phải nghẹn ngào ho sặc sụa, hai mắt giàn giụa nước.

Mấy người thợ phụ đang đứng canh củi bên cạnh cũng vội vã đưa tay áo lên bịt mũi, dạt cả ra sau — Kìa cậu Triết! Mùi chi mà hăng nồng, the khét cay mắt quá chừng vậy cậu?

— Có khi nào củi mít bị ẩm dính lá mục không?

Triết lắc đầu quầy quậy, cố mở to đôi mắt đang cay xè để nhìn vào lòng vạc. Mùi the nồng khét lẹt này... Chàng bàng hoàng nhận ra nó giống hệt thứ mùi ngai ngái kỳ quái vương trên vạt quần chú Ba Khiêm lúc chú vội vã khóa cửa kho chái tây giữa đêm mưa canh ba!

Nỗi nghi hoặc chưa kịp định hình thì biến cố kinh hoàng dưới đáy vạc đã ập đến trước mắt.

Dưới sức nóng của lửa củi mít, mặt mật không hề sôi trào thành những vòng xoáy bọt mịn màng màu vàng rơm như mọi khi. Thay vào đó, nước mật sủi ùng ục từng đợt thô bạo, đùn lên những mảng váng bọt đen sì, nhớp nháp và sền sệt như bùn ao tù. Càng quấy đũa cả, lớp váng đen càng kết thành từng tảng lớn dạt vào thành vạc, đặc quánh lại và bốc khói khét lẹt. Lẩn khuất trong mảng váng đen ấy là vô số hạt cặn màu xám trắng lấm tấm li ti, nổi lềnh bềnh trên mặt mật sôi sục mà tuyệt nhiên không chịu tan ra hay chìm xuống.

— Sao lại thế này? — Triết thất thần lẩm bẩm, hai bàn tay nắm chặt thân đũa cả run lên bần bật.

Chàng vội vã rút bớt hai thanh củi mít ra khỏi cửa lò để hãm lửa, rồi dùng muôi đồng vớt thử một mảng váng đen đưa lên xem. Mảng váng vừa chạm vào không khí đã khô khốc lại thành một lớp màng chai sần, mùi khét nồng của vôi sống chưa tôi hòa lẫn vị chua loét của mật non bốc lên nồng nặc.

Bên chiếc chõng tre, cụ Chu Hoài Cảnh vẫn ngồi bất động, nhưng đôi bàn tay khẳng khiu bấu chặt vào thân gậy tre ngà dường như siết chặt hơn một chút. Bà Lành bưng liễn lòng trắng trứng đứng phắt dậy, mặt tái mét nhìn vạc mật sủi bọt đen ngòm. Ở góc cột, Chu Thúc Khiêm lén lút thò đầu ra nhìn, khóe môi méo mó giật giật từng cơn trong nỗi hoảng loạn tột cùng.

Triết hít một hơi thật sâu, cố trấn áp cơn hoảng loạn đang cuộn trào nơi lồng ngực. Chàng tự nhủ mình là người giữ vạc, không được phép gục ngã. Triết nhớ tới phép thử tơ đường mà cụ Cố đã truyền dạy từ thuở chàng mới lên mười. Đường có hỏng hay không, chỉ cần thử một giọt vào nước lạnh là tường tận thực hư.

Chàng với tay lấy chiếc bát con bằng sành men da lươn trên kệ gỗ, múc đầy một bát nước giếng đá ong trong vắt, mát lạnh. Nhúng đầu đũa cả vào giữa tâm vạc mật đang sôi sùng sục, Triết nâng đũa lên, nín thở để giọt mật đỏ sẫm tích tụ lại ở chóp gỗ rồi chầm chậm nhỏ xuống lòng bát nước lạnh.

Nếu là mật mía già đạt chuẩn, giọt mật khi chạm nước lạnh sẽ lập tức kết tụ tròn xoe như hạt ngọc, chìm xuống đáy bát rồi người thợ có thể dùng ngón tay nhấc lên, kéo thành sợi tơ óng ả không bao giờ đứt.

Thế nhưng, khoảnh khắc giọt mật vừa chạm vào mặt nước giếng trong vắt, tai họa đã giáng xuống.

Giọt mật không hề đông lại. Nó vỡ toang ra thành từng mảng cặn bã lợn cợn xám ngoét, rã rời trôi nổi lềnh bềnh rồi tan biến thành một màu nước đục ngầu như nước bùn đáy rãnh. Bát nước giếng trong veo trong chớp mắt hóa thành một bát nước cặn vẩn đục tanh nồng, không kết tụ lấy một hạt ngọc, không kéo nổi dù chỉ một sợi tơ mong manh.

Chiếc đũa cả trên tay Chu Vĩnh Triết run rẩy rồi rơi khẽ chạm vào miệng vạc đồng, phát ra một tiếng "leng keng" khô khốc lạnh toát. Máu trong người chàng như đông cứng lại. Vạc mật cốt tử của dòng họ Chu, mẻ đường phèn hai trăm tạ gánh vác cả danh dự tổ tông và ba sào đất bến sông, đã biến chất hoàn toàn ngay trong ngày đầu nhóm lửa.