Chương 1: Tiếng Roi Đầu Ngõ Mõ Gỗ Sung

“Vút! Chát!”

Tiếng roi mây vun vút xé toạc không gian oi nồng đầu làng Trúc Động, tiếp nối bằng một tràng quát tháo sặc mùi rượu nếp — Mày trốn đi đâu hở thằng ranh con kia? Nợ tiền công ích từ vụ chiêm năm ngoái đến giờ chưa nộp, hôm nay tao không lột da mày thì tao không phải Đội Thẹo!

c* Sứt ngã sóng xoài trên vạt cỏ ven bờ tre, hai tay ôm khư khư chiếc giỏ tre đựng vài con cá mác còm cõi, manh áo nâu rách bươm đã hằn lên một vệt lươn đỏ tía. Trương tuần Đội Thẹo mặt phừng phừng hơi men, vết sẹo dài dọc gò má giật giật từng hồi hung tợn. Cánh tay hộ pháp của gã vung tít ngọn roi mây bện gân bò, toan giáng tiếp một đòn chí mạng xuống tấm lưng trần gầy trơ xương sườn của chàng trai nghèo bãi bồi.

Nhưng ngọn roi chưa kịp chạm da thịt thì từ trong đ**m canh rêu phong dưới gốc đa cổ thụ, một bóng người gầy nhẳng như cuống rạ bỗng lảo đảo lao bổ ra.

— Cộc! Cộc! Toét mồm cá ngáp! Toét mồm cá trôi! Ối làng nước ơi, cướp cạn vồ ốc nhồi!

Tiếng gõ mõ giòn đanh, đục rỗng vang lên ngay sát tai khiến Đội Thẹo giật thót mình, chới với lùi lại nửa bước. Lão Chước sấn tới trong manh áo cánh nâu vá chằng vá đụp, hàm răng đen nhánh hạt na hé nở một nụ cười ngây ngô tếu táo. Tay trái lão cắp khư khư chiếc mõ gỗ sung khoét rỗng hình con cá ngáp ngoác miệng to tướng, tay phải cầm chiếc dùi ổi nhẵn thín vung vẩy loạn xạ như kẻ lên đồng.

— Thằng Chước mõ! Mày mù hay mày điên đấy hả? — Đội Thẹo quắc mắt, gậy lim chĩa thẳng vào ngực lão quát lớn. — Giữa ban ngày ban mặt, ai mượn mày khua mõ inh ỏi ở chốn này?

— Lạy bác Trương tuần, bần dân đâu dám mù, cũng chẳng dám điên! — Lão Chước chớp chớp đôi mắt ti hí như hai hạt đỗ, miệng méo xệch làm bộ hốt hoảng, chân lại vờ trẹo một cái rồi ngã chúi cả người vào lòng Đội Thẹo.

Khúc mõ cá ngáp thúc thẳng vào bụng dưới núng nính của tên trương tuần, trong khi bàn tay gầy guộc của lão nhanh như cắt chộp lấy ống quần gã kéo giật lại — Ấy chết chửa! Con ở trong đ**m canh thấy bác múa roi dẻo quá, ngỡ có hổ xám rừng lim mò về vồ gà của làng, nên con phải đem mõ ra khua ba hồi chín tiếng đuổi tà giúp bác chứ lị!

— Tiên sư mày, buông cái của nợ này ra mau! Bẩn hết cả áo tao!

Đội Thẹo bị cú húc bất ngờ làm cho tối tăm mặt mũi, lại vướng lão mõ ôm chân lằng nhằng như chão rách quấn cột buồm, mất đà ngã ngửa ra sau. Tấm thân hộ pháp của gã dộng đánh “huỵch” một tiếng nặng nề xuống vũng bùn non ven bờ cỏ. Nhân lúc hỗn loạn, gót chân lão Chước khẽ huých một cái rất khéo, đẩy chiếc giỏ tre văng tuột vào rãnh bèo tây rậm rạp. Lão kín đáo nháy mắt một cái thật nhanh. c* Sứt hiểu ý, cắn răng vùng dậy, co cẳng chạy thục mạng về phía xóm Bãi Bồi rồi lặn mất tăm sau rặng ngô xanh ngát.

Đội Thẹo lồm cồm bò dậy, bùn non dính bê bết khắp manh áo chẽn, mặt mày tím ngắt vì căm tức. Gã giơ roi mây định bổ thẳng xuống đầu lão mõ thì từ ngả đường liên thôn lát gạch nghiêng, một tràng đằng hắng kẻ cả vọng lại.

— Hừ! Rộn rạo cái gì ở chốn đ**m canh thế kia? Đội Thẹo, mày làm trò hề cho thiên hạ ngắm đấy à?

Lý trưởng Văn Cường mặt dơi tai chuột, tay phe phẩy chiếc quạt nan lụi hụi rảo bước tới trước. Ngay phía sau gã, bệ vệ bước đi như tảng thịt lăn là Chánh tổng Ma Đình Hách. Lão Chánh béo trục béo tròn, chiếc cổ ngấn mỡ ba tầng kẹp cứng cổ chiếc áo the hoa sặc sỡ, ria mép chuốt sáp nhọn hoắt vểnh ngược. Ngón tay cái của lão đeo chiếc nhẫn ngọc cẩm thạch to tướng đang xoay tròn từng chặp, mắt lồi trợn ngược nhìn đám đông tò mò đang lấp ló sau rặng tre. Theo sau hai bậc quan hào là nửa đội tuần đinh vác giáo mác sáng loáng, tay lăm lăm chiêng đồng gõ giục giã.

— Bẩm thầy Chánh, bẩm thầy Lý kính mến! — Lão Chước lập tức buông Đội Thẹo, phủi vội hai bàn tay dính đất cát, co ro lùi lại ba bước rồi cúi rạp người run rẩy. — Con mõ làng phận hèn mắt kém, vừa ra quét đ**m canh thì bác Trương tuần đây trượt chân xơi bùn, con toan đỡ mà sức tàn lực kiệt đỡ không nổi đấy ạ!

Ma Đình Hách khinh bỉ liếc nhìn Lão Chước một cái rồi hất cằm, chẳng buồn mở miệng đôi co với kẻ cùng đinh. Lão đứng sừng sững giữa ngã ba, chống hai tay lên bụng mỡ, gằn giọng quát — Văn Cường! Đánh chiêng triệu tập hết lũ cùng đinh xóm Bãi Bồi ra đây! Bàn việc quan của làng, chậm trễ một khắc là ăn ba mươi trượng!

Tiếng chiêng đồng inh ỏi nổi lên, xé rách buổi trưa oi ả ven sông. Chưa đầy tàn nén hương, mấy chục người dân xóm Bãi Bồi, áo nâu sồng rách rưới, chân lấm tay bùn ngơ ngác kéo nhau đến chật kín khoảng đất trước đ**m canh. Họ run rẩy nhìn nhau, ánh mắt đầy âu lo trước sự xuất hiện bất thường của hai kẻ quyền thế nhất làng Trúc Động.

Lý trưởng Văn Cường rút từ trong ống tay áo ra một tờ trát giấy bản quét mực đen nhánh, hắng giọng đọc oang oang:— Chiếu theo lệnh quan trên và sự đồng thuận của hàng xã! Cơn bão vừa qua làm nghiêng ba gian thượng điện đình làng Trúc Động, rui mè mục nát, nguy cơ sập đổ tế tự. Nay để tỏ lòng tôn kính thành hoàng, toàn thể dân làng phải chung tay góp tiền tu tạo linh đình. Dân chính cư nội đê đã gánh phần gỗ lạt, nay riêng xóm Bãi Bồi ngụ cư phải chịu lệ xâu tiền mặt! Mỗi suất đinh bãi bồi bổ đúng năm quan tiền! Đúng bốn mươi nóc nhà ngụ cư phải nộp đủ hai trăm quan tiền trắng vào quỹ đình, hạn chót trong ba mươi ngày kể từ hôm nay!

Lời vừa dứt, cả đám đông dân bãi bồi như bị sét đánh ngang tai. Tiếng xì xào, than khóc lập tức râm ran dậy đất — Trời đất ơi! Năm quan một suất đinh ư? Lệ xâu thường niên chỉ có năm tiền, sao nay vọt lên gấp mười lần thế này?

— Bão lũ vừa cuốn phăng nửa nương ngô, lúa ngoài bãi còn ngập thối rễ, chúng tôi đào đâu ra năm quan tiền kẽm mà nộp cho quan!

Chánh tổng Ma Đình Hách bước lên một bước, chiếc nhẫn ngọc cẩm thạch chĩa thẳng vào mặt bà con bãi bồi, giọng the thé át cả tiếng gió xào xạc trên lũy tre — Kêu cái gì mà kêu? Đất bãi bồi phù sa mỡ màng do làng Trúc Động này mở lòng từ bi cho bay nương nhờ ba mươi năm qua, nay đình làng hỏng thì bay phải xót ruột trước nhất! Ta nói cho lũ ngụ cư bay biết: Đúng ba mươi ngày nữa, nếu thiếu một đồng kẽm trong số hai trăm quan ấy, chiếu theo lệ làng, bản tổng sẽ tịch thu toàn bộ ba mươi mẫu bãi bồi phù sa ven sông Đáy! Đất thu về sẽ đem sung công, san phẳng làm bến đỗ thuyền và dựng lò gạch mới! Liệu hồn mà bòn mót từng hạt thóc hạt ngô mà nộp, đừng trách quan trên không báo trước!

Từng lời nói của Chánh Hách như nhát búa giáng thẳng vào sinh mệnh bốn mươi hộ dân. Tịch thu ba mươi mẫu bãi bồi nghĩa là cướp đi bát cơm manh áo, đẩy cả xóm ngụ cư vào cảnh màn trời chiếu đất, bồng bế nhau đi ăn mày ăn xin. Mấy người đàn bà yếu bóng vía đã bưng mặt khóc nấc lên từng chặp.

Giữa lúc mọi người hoang mang tột độ, Lão Chước bỗng lom khom bước lên, hai tay nâng ngang mày, mặt mày méo xệch tỏ vẻ cung kính vô ngần — Bẩm quan lớn Chánh tổng, bẩm thầy Lý kính mến! Quan lớn mở lời vàng ngọc răn dạy, chúng con đâu dám không nghe. Xin thầy Lý cho con mõ làng được rước tờ trát này về dán ngay cột đình và gốc đa đầu xóm, để sớm chiều bà con nhìn vào mà lo liệu đồng tiền bát gạo hầu quan ạ!

Thấy lão mõ hèn hạ cúc cung tận tụy, Chánh Hách cười khẩy đầy đắc thắng, ném toẹt tờ trát xuống trước mặt lão — Biết điều thế là tốt! Cầm lấy dán cho ngay ngắn, rách một góc thì ta chặt tay mày! Đi thôi Văn Cường, để cho chúng nó sáng mắt ra!

Đoàn người áo the gậy mây nghênh ngang kéo đi trong tiếng cười hô hố của bọn cường hào. Lão Chước cúi gập mình nhặt tờ trát dính bụi đất, nhưng dưới đôi lông mày lưa thưa, đôi mắt ti hí của lão khẽ nheo lại, lóe lên một tia sáng sắc lạnh. Lão nhìn chằm chằm theo cái lưng ngấn mỡ của Chánh Hách, thấy rõ mồn một dã tâm thèm khát ba mươi mẫu đất bãi bồi phù sa màu mỡ từ lâu nay mới có dịp cắn trọn.

Chiều tà dần buông trên dòng sông Đáy. Gió từ mặt nước phả vào bờ bãi rờn rợn hơi lạnh cuối thu.

Lão Chước cắp chiếc Mõ Cá Ngáp lững thững bước về mái nhà tranh xiêu vẹo cuối xóm. Xung quanh, khói lam chiều bảng lảng quyện vào tiếng thở dài não nuột của những người nông dân vừa trở về từ bãi ngô ngập úng. Tiếng mẹ ru con xen lẫn tiếng than vãn nợ nần nghe buốt cả khúc ruột.

Bước qua ngõ tre, lão thấy Bé Cúc đang cặm cụi ngồi bên bếp lửa hoa cà, tay cầm que cời than, khói bếp cay xè làm đôi mắt bồ câu đen láy đỏ hoe. Thấy cha về, cô gái mười sáu tuổi vội đứng dậy, gạt mồ hôi trên trán, giọng nghẹn ngào — Thầy đã về đấy à? Con nghe ngoài ngõ người ta đồn ầm lên chuyện năm quan tiền xâu... Nhà mình lấy đâu ra ngần ấy tiền hả thầy? Mấy sào ngô dâu ngoài bãi vừa mới ngập bùn, làng mà cướp đất thì bà con xóm mình sống làm sao nổi?

Nhìn gương mặt tháo vát, hiền thảo của con gái độc nhất và nồi khoai luộc bốc hơi nghi ngút trên chõng tre, lòng Lão Chước dâng lên một nỗi xót xa vô hạn. Nhưng ngoài mặt, lão chỉ khẽ gõ nhẹ chiếc dùi ổi vào đầu gối, nhoẻn miệng cười để lộ chiếc răng khểnh tếu táo — Con bé này cứ cuống cả lên! Đã chết ai đâu mà khóc với than? Cứ thổi cơm cho chín, luộc khoai cho bở đã. Thầy mày còn sống sờ sờ đây, cái mồm cá ngáp này chưa gãy thì bờ tre bãi bồi này chưa đứa nào đụng vào được một tấc đất!

Chờ con gái lui vào chái bếp bưng bát tương cà, Lão Chước bước lại góc nhà, thò tay vào chiếc bọc nải cũ kỹ giấu kỹ trong ống bương trên xà nhà. Lão rút ra một cuốn sách bìa bọc da trâu đã sờn rách mép, mặt giấy dó ngả màu vàng ố vương mùi mực nho cổ kính — cuốn Hương ước cổ làng Trúc Động do chính tay ông nội lão chép lại từ nửa thế kỷ trước.

Lão đưa tay lướt qua dòng chữ son ngay trang đầu: “Mọi dải đất bãi bồi phù sa mới phát sinh ngoài đê ven sông Đáy thuộc về diện đất công điền trợ tế dân nghèo khai khẩn, hào lý không được phép cưỡng đoạt hoặc lập đinh bộ nội đê”.

Lão Chước chép miệng cười khẩy một tiếng, ngón tay gõ nhẹ lên chiếc Mõ Cá Ngáp gỗ sung phát ra một tiếng vang trầm đục mà đanh thép. Đôi mắt ti hí của lão sáng rực như than hồng trong bóng chiều chạng vạng. Miếng đất phù sa đẫm mồ hôi nước mắt của bốn mươi nóc nhà suốt ba mươi năm qua, đâu dễ để cái miệng cọp tham tàn của lão Chánh Hách nuốt trôi không hóc xương!