Chương 19: Lập Quy Ước Phường Nghề

Mũi thuyền tuần quan nha rẽ sương buốt cập bờ Cồn Bãi. Hai viên sai dịch áo nẹp đỏ nhảy thoăn thoắt lên bãi phù sa. Dân làng vừa reo mừng giữ được đất bỗng nín bặt, dạt sang hai bên mép đường. Chú Ba Vạng vội bước lên chắn trước người Vĩnh Lạc, đôi mắt cảnh giác nhìn hai người vừa tới.

Khương Đại Thành chống nạng gỗ nghiến tiến lên, nét mặt bình thản. Vĩnh Lạc nhanh nhẹn móc từ bọc áo ra tờ biên nhận có dấu điểm chỉ son của Lý trưởng, đưa tận tay cha. Viên sai dịch dẫn đầu cất giọng sang sảng — Ai là Khương Đại Thành? Bá Hộ Đặng đệ đơn lên nha môn phủ huyện, tố cáo ngươi trốn nợ năm lạng bạc, lại tụ tập gây rối hòng quỵ nợ đất hương hỏa!

Đại Thành kính cẩn chắp tay, dâng tờ biên nhận — Thưa hai thầy, nhà tôi vừa trả đủ năm lượng bạc trắng cùng tiền lãi cho ông Đặng ngay giữa sân đình trước giờ Ngọ hôm nay. Tờ biên nhận do Lý trưởng đích thân điểm chỉ, văn tự nợ cũ cũng đã xé bỏ trước mặt dân làng. Xin hai thầy xét cho!

Viên sai dịch đón lấy tờ giấy, xem kỹ dấu son đỏ và chữ ký của Lý trưởng, rồi bật cười khan — Lão Đặng sáng nay còn sai người đập cửa nha môn khóc lóc, hóa ra là giở trò bôi nhọ để ép người! Đã trả sòng phẳng thế này thì việc nợ nần coi như xong xuôi.

Liếc thấy đống đệm cói chất bên chái lán tỏa hương thảo mộc, viên sai dịch bèn tặc lưỡi — Nghe đồn đệm cói xốp Cồn Bãi nằm ấm qua mùa bấc, hóa ra là ở đây. Tiện thể bán cho thuyền tuần bốn tấm trải sạp ngủ đêm, gió trên sông Trà buốt thấu ruột!

Ba Vạng mừng rỡ bưng đệm xuống thuyền, nhận mấy xâu tiền kẽm từ tay quan sai. Thuyền tuần nhổ sào xuôi dòng trong tiếng reo hò của dân xóm bãi. Mối lo kiện cáo tan biến, gánh nặng nợ nần trút bỏ hoàn toàn, cả bến sông vỡ òa niềm vui tột cùng.

Chiều hôm ấy, bếp lửa xưởng tre bùng lên rực rỡ. Không còn bóng ma siết nợ đè nặng, Đại Thành ngồi trên chiếc ghế mộc vững chãi, cùng các bô lão, chú Ba Vạng và thím Bảy Xoan quây quần bên ấm chè xanh nghi ngút khói. Người thợ mộc nhìn quanh bà con, giọng run run xúc động — Ba sào đất này nay giữ được trọn vẹn, là nhờ công sức cả xóm cùng lội bùn cắt cói, vò tơ chuối những ngày qua. Đất tổ tiên để lại, tôi muốn dựng thành xưởng nghề chung, để bà con Cồn Bãi cùng có manh chiếu ấm, có bát cơm đầy!

Bà con xóm bãi nghe vậy đều rưng rưng khóe mắt, gật đầu tấm tắc. Vĩnh Lạc đứng bên cạnh cha, đưa mắt nhìn những gương mặt sạm đen vì gió bấc. Cậu khẽ kéo vạt áo cha, cất giọng rành rọt — Cha ơi, xóm mình muốn dệt được nhiều đệm tốt, sống bền với nghề thì phải có quy ước rõ ràng. Nếu tùy tiện chặt phá hay giấu nghề, bãi bồi dẫu tốt đến mấy cũng có ngày cạn kiệt.

Chú Ba Vạng vỗ đùi đánh đét — Cháu Lạc nói chí phải! Cháu sáng dạ nhất vùng, mau bảo xem quy ước thế nào để xóm ta cùng theo!

Vĩnh Lạc mỉm cười, thưa gọn gàng ba điều đã đắn đo bấy lâu:— Thứ nhất, bãi bồi ven sông là gốc rễ của nghề. Khi đốn chuối, chỉ hạ những cây già đanh, giữ lại mầm non; cắt cói phải chừa ba tấc gốc cho mùa sau đâm chồi. Có giữ được cây mới có sợi mà dệt lâu dài.

— Thứ hai, cách lấy tơ chuối luộc nước tro bếp và kỹ thuật đạp go cửi không được giữ làm của riêng. Hễ nhà nào nghèo khó muốn học việc, phường nghề đều tận tình chỉ bảo, giúp nhau cùng dựng cửi thoát nghèo.

— Thứ ba, mỗi tấm đệm bán ra, xin trích lại hai đồng kẽm bỏ vào ống tre chung của xưởng. Tiền ấy dùng mua dầu lạc dưỡng sợi, tro bếp, và tương trợ những nhà già yếu, neo đơn, ốm đau khi trái gió trở trời.

Lời cậu bé sáu tuổi thấu tình đạt lý khiến gian lán tre lặng đi trong giây lát, rồi bùng lên tiếng tán thưởng rộn rã. Cụ Trần thị ngồi bên xa quay, đôi mắt đục mờ hướng về phía cháu nội, nở nụ cười hiền hậu — Cháu tôi còn nhỏ mà nghĩ được điều nhân nghĩa sâu xa. Làm nghề mà biết giữ lộc trời, biết đùm bọc người cơ hàn thì tổ nghề mới phù hộ dài lâu!

Bản quy ước mộc mạc ấy được toàn thể bà con Cồn Bãi đồng lòng khắc cốt ghi tâm.

Sang ngày hăm lăm tháng Chạp, nắng đông hanh vàng rọi xuống bãi bồi phù sa. Không khí lao động trở nên hối hả, nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Đại Thành chống nạng gỗ nghiến đi lại nhanh nhẹn, cùng chú Ba Vạng và cánh trai tráng đẵn thêm tre già, đào hố chôn cột, mở rộng lán xưởng tre trên dải đất ba sào hương hỏa. Mùi mạt cưa ngai ngái hòa cùng mùi thân chuối tươi vừa róc vỏ.

Tiếng lành đồn xa về khung cửi tre hai go và tấm đệm cói ấm áp đánh bạt chăn bông đắt đỏ lan nhanh dọc sông Trà. Từ sáng sớm, nhiều thợ mộc thất nghiệp, dân chài nghèo khó ở các thôn bên đã chống thuyền nan tìm sang xin học nghề. Nhớ lời quy ước, Đại Thành không hề giấu nghề. Anh kiên nhẫn chỉ dẫn từng đường mộng tre, cách treo con lắc gỗ nghiến làm đối trọng và cơ cấu đòn bẩy cho người sức yếu đều dệt được. Dưới bàn tay chung sức của hàng chục người thợ, hơn mười bộ khung cửi tre hai go mới mọc lên sừng sững, tiếng búa gõ mộng chan chát vang rộn khúc sông.

Đến ngày hăm bảy tháng Chạp, xưởng dệt xóm bãi đã vận hành nhịp nhàng. Đàn ông chia nhau xuôi thuyền cắt cói, vác bẹ chuối già về bến. Bên những dãy chảo gang đỏ lửa ngùn ngụt khói tro bếp, phụ nữ thoăn thoắt luộc bẹ, giũ tơ dưới dòng nước sông Trà trong vắt. Từng con suốt tơ chuối trắng ngà, đanh chắc được xếp ngay ngắn thành từng lớp trong sọt tre.

Ở góc lán khô ráo, cụ Trần thị cùng thím Bảy Xoan quản lý kho sợi và kiểm tra phẩm chất đệm xuất xưởng. Đôi bàn tay chai sần của người bà mù lòa khẽ vuốt dọc mặt đệm, cảm nhận từng đường go tơ chuối và độ xốp phẳng của ruột cói — Tấm này thoi đưa đều tay lắm, ruột cói êm ru, ngậm hơi ấm tốt.

Thím Bảy Xoan bên cạnh thoăn thoắt nẹp cật tre, buộc chắc từng mối lạt rồi xếp thành kiện ngay ngắn. Tiếng thoi gõ lách cách, tiếng cười nói giòn tan hòa vào mùi cơm gạo mới và mùi khoai lùi tro bếp, xua tan hoàn toàn cảnh đói rét, ảm đạm từng bủa vây xóm bãi những mùa đông trước.

Chiều ngày hăm tám tháng Chạp, gió bấc thổi từng đợt nhưng lòng người Cồn Bãi ấm áp lạ thường. Toàn xóm bắt đầu tạm gác tay cửi, rủ nhau quét dọn đường làng ngõ xóm, chuẩn bị lá dong gạo nếp đón Tết cổ truyền đầu tiên no đủ. Vĩnh Lạc đứng trên bờ bãi bồi, nhìn dải đất hương hỏa rực sáng ánh lửa và rộn rã sức sống mới, lòng tràn ngập niềm an yên.

Bỗng nhiên, từ phía đầu đê sông Trà, tiếng mõ làng vang lên dồn dập, gấp gáp khác thường “Cắc... cắc... tùng! Cắc... cắc... tùng!”

Tiếng chân chạy huỳnh huỵch cùng giọng tuần đinh làng Yên Giang thất thanh vọng lại — Bác Thành ơi! Bà con xóm bãi ơi! Mau ra nghênh đón! Quan Tri huyện đích thân vi hành, đang dẫn đoàn tùy tùng tiến thẳng vào xóm Cồn Bãi kiểm tra dân tình mùa rét đây này!