Chương 11: Bàn Tay Se Sợi

Làn nước lạnh buốt trong chậu sành không làm vơi đi nỗi xúc động nơi khóe mắt cụ Trần thị. Đôi bàn tay nhăn nheo của bà cụ run run nâng niu búi tơ vừa rũ sạch nhựa chát, từng ngón tay gầy guộc miết nhẹ dọc thân sợi. Trong ánh chiều lọt qua khe liếp, những thớ tơ chuối trắng ngà lấp lánh như ngọc thô, mềm rũ tựa suối non mà lại dai chắc lạ thường.

Đại Thành đứng tựa bên cây nạng mộc, ngực phập phồng kinh ngạc. Anh quỳ một gối xuống nền đất ẩm, đưa bàn tay chai sạn nghề mộc chạm vào mớ tơ ướt. Anh kéo thử một tao tơ mảnh, ghì mạnh hai đầu. Tao tơ căng ra đanh gọn, không hề đứt rời hay tưa mủn như mớ sợi gai cũ mục dệt thử hôm trước.

— Lạc nhi… — Giọng Đại Thành nghẹn lại, nhìn con trai với niềm thán phục khôn cùng. — Bẹ chuối dại ngoài bãi… sao lại ra được thứ sợi bền chắc nhường này hả con?

Vĩnh Lạc đứng bên chậu nước, đôi chân nhỏ nép sát manh chiếu rách tránh hơi lạnh từ nền đất bốc lên. Nhìn vẻ ngỡ ngàng của cha và nét rạng rỡ của bà nội, cậu cất giọng — Thân chuối hột quanh năm dãi gió bấc nên thớ xơ rất dai dẻo. Nước tro bếp đun sôi đã gột sạch nhựa chát và màng nhớt, chỉ giữ lại cốt tơ tinh khiết. Thứ sợi này vừa dai vừa chịu nước, làm sợi dọc mắc lên cửi thì khổ gỗ nghiến dập mạnh mấy cũng không sợ đứt gãy.

Cụ Trần thị gật đầu lia lịa, khóe miệng móm mém nở nụ cười hiền hậu — Thằng bé nói chí phải! Xưa nay người làng chỉ biết lấy bẹ chuối khô bện thừng trâu, nào ai ngờ đem nấu với tro bếp lại được thứ tơ quý thế này. Có tơ rồi, cha con anh đỡ khổ biết bao nhiêu!

— Nhưng nếu cứ để nguyên thế này dệt thì chưa được đâu cha. — Lạc chỉ vào những dải tơ còn dính bết vào nhau sau khi vớt khỏi chậu nước. — Tơ ướt còn dính từng mảng to nhỏ không đều. Muốn se thành sợi dọc mịn màng, mình phải chải tước cho xơ tơi ra thật mảnh.

Hiểu ý con, bản năng người thợ mộc khéo tay trong Đại Thành trỗi dậy. Anh rút con dao bài bên hông, nhặt mảnh cật tre già đanh bên góc hiên. Đôi tay thoăn thoắt đẽo gọt, chốc lát đã xong chiếc lược tre nhỏ có hàng răng mau tăm tắp, đầu răng chuốt nhẵn thín.

Lạc đón lấy chiếc lược cật tre, đặt nắm tơ ráo nước lên khúc gỗ phẳng. Ngón tay bé xíu giữ chặt gốc, tay kia cầm lược chải xuôi đều đặn. Răng tre lướt qua, tách rời những mảng xơ bẹp dí thành vô số sợi tơ mảnh tơi xốp, suôn mượt.

Thấy con làm mẫu, Đại Thành ngồi xuống nhận việc chải tơ. Đôi tay thợ mộc dẫu thô ráp nhưng khi làm việc tỉ mẩn lại rất khéo léo. Từng dải bẹ chuối luộc lần lượt được anh chải tước thành mớ tơ mịn màng, đặt trên chiếc mẹt rách.

Bỗng nhiên, Lạc khẽ cau mày khi sờ mép búi tơ vừa chải. Gió bấc mang hơi khô hanh buốt giá khiến sợi tơ nhanh se lại và hơi đanh giòn. Cậu nhớ ra thời tiết khô buốt rất dễ làm xơ chuối mất nước, khi kéo căng trên khung cửi sẽ rất dễ tưa đứt.

— Cha ơi, nhà mình còn chút dầu lạc nào không ạ? — Lạc ngẩng đầu hỏi.

Cụ Trần thị lần tay chỉ về phía góc chạn bát xiêu vẹo — Dưới đáy hũ sành trong chạn còn sót lại vài giọt dầu lạc từ vụ trước, mẹ dành dụm phòng khi có việc. Đại Thành, con lấy cho cháu xem có dùng được không.

Đại Thành chống nạng bước lại, bưng chiếc hũ sành cũ ra. Bên trong chỉ còn một lớp dầu lạc sánh màu hổ phách, thoang thoảng mùi thơm ngậy.Lạc nghiêng hũ, chấm vài giọt dầu ra lòng bàn tay rồi xoa cho ấm lên, vuốt nhẹ dọc từng tao tơ chuối. Lớp dầu mỏng bao bọc thớ tơ, lập tức khiến sợi chuối mềm rũ, trơn bóng óng ả. Cậu quay sang bảo cha — Dầu lạc giúp sợi tơ ngậm ẩm, trơn mượt khi cọ xát với mắt go và răng cửi. Dù gió bấc hanh khô buốt giá đến đâu, sợi tơ cũng không sợ giòn gãy.

— Khéo quá, thật là chu toàn con à! — Đại Thành trầm trồ, vội chấm chút dầu làm theo.

Khi mớ tơ chuối đã chuốt dầu óng ả, cụ Trần thị ngồi tựa lưng vào mép chõng tre, đưa hai bàn tay đón lấy — Giờ đến lượt già này. Mắt bà lòa không vót được tre, nhưng việc se tơ kéo sợi thì đôi tay này chẳng thua kém ai. Đại Thành, lôi chiếc xa quay dưới gậm giường ra cho mẹ.

Đại Thành lôi chiếc xa quay sợi bằng gỗ mít cũ kỹ phủ bụi từ lâu. Sau khi lau sạch và tra chút dầu trơn vào then trục, chiếc xa quay được đặt ngay ngắn trước mặt người mẹ già.

Cụ Trần thị xếp bằng trên manh chiếu rách, nâng niu từng mối tơ chuối. Ngón cái và ngón trỏ vê nhẹ mép sợi, nối từng tao tơ rồi móc vào đầu con suốt. Tay phải cụ đẩy nhẹ, chiếc xa quay chuyển động nhịp nhàng, phát ra tiếng rù rù êm ái xua tan tĩnh mịch.

Dưới đôi tay nhạy bén của người bà mù lòa, từng mối tơ chuối mỏng manh được bện xoắn vào nhau đều đặn. Sợi không hề bị gút mắt hay chỗ dày chỗ mỏng. Từng vòng tơ trắng ngà cuộn chặt vào thân ống tre, tạo thành những con suốt tơ tròn trịa, đanh chắc và dẻo dai.

Đến khi trời sập tối, trong rổ xảo đã xếp ngay ngắn gần hai mươi con suốt tơ chuối bóng mượt.

— Có sợi dọc rồi, cha con mình mắc cửi thôi cha! — Lạc phấn khởi giục.

Đại Thành thắp ngọn đèn dầu leo lét trên bậu cửa sổ, soi rõ khung cửi tre hai go sừng sững giữa nhà. Anh ngồi lên chiếc ghế mộc có tựa lưng gắn chặt vào khung, chân lành tỳ xuống thanh giằng, cảm nhận thế ngồi vững chãi.

Hai cha con bắt đầu công đoạn tỉ mẩn nhất. Lạc thoăn thoắt gỡ đầu sợi từ từng con suốt đưa cho cha. Đại Thành dùng móc tre mảnh, cẩn trọng luồn từng sợi tơ chuối qua mắt go thứ nhất, rồi luồn sợi kế tiếp so le qua mắt go thứ hai. Từng sợi sau đó được luồn qua răng khổ đập gỗ nghiến, rồi kéo căng buộc chặt vào trục cuốn bằng tre đực phía trước.

Dưới ánh đèn dầu vàng vọt, mồ hôi rịn ra trên trán Đại Thành dẫu gió lạnh vẫn rít từng cơn. Lạc chăm chú quan sát từng mối buộc, khẽ nhắc cha nới lỏng hay kéo căng để độ chịu lực của hàng sợi dọc thật đồng đều.

Sau hơn hai canh giờ miệt mài, hàng trăm sợi tơ chuối trắng ngà đã giăng kín mặt khung cửi, căng thẳng tắp như tấm mành lụa. Đại Thành đưa ngón tay gảy nhẹ vào hàng sợi dọc. Một tiếng "tưng" giòn tan bật lên đanh chắc. Hàng sợi căng mịn, vững chãi, sẵn sàng đón nhận những nhát dập của khổ đập.

Đại Thành gài chặt mối sợi tơ chuối cuối cùng vào then hãm trục cuốn. Đúng lúc ấy, một cơn gió bấc dữ dội từ mặt sông Trà gầm rít thốc tới, giật tung góc liếp nứa nơi đầu hồi. Khí lạnh buốt giá kèm theo những hạt sương muối lạo xạo trên mái rạ, báo hiệu một đêm rét buốt đỉnh điểm ập xuống xóm Cồn Bãi.

Khương Đại Thành nhìn đống cói xốp phơi sương vàng óng xếp sẵn bên chân khung dệt, rồi nhìn ánh mắt kiên định của con trai. Anh siết chặt cây thoi tre tra cọng cói ngang trong tay, dứt khoát đặt bàn chân lành lên bàn đạp go cửi, chuẩn bị giật nhịp thoi đầu tiên dệt nên manh chiếu ấm cứu cả gia đình.