Chương 4: Mảnh đất Mùn Bên Suối Cạn

Ánh đèn bão hắt từng quầng vàng vọt lên những gióng nứa hàng rào. Cụ Mâu Thế Trực đứng lặng đầu cầu thang gỗ lim, đôi mắt tinh anh nheo lại quan sát bóng người gầy guộc đang dò dẫm từng bậc bước lên. Dưới quầng sáng chập chờn, khuôn mặt tròn trịa, hiền hậu của cô gái trẻ hiện rõ sau vành nón lá rách mép. Là con bé Thảo, đứa cháu gái mồ côi cha ở cuối xóm.

“Cụ Trực ơi, cụ còn thức không?” Thảo khẽ cất tiếng, đôi mắt hoe đỏ, một tay xách chiếc đèn bão tù mù, tay kia ôm chiếc bọc vải nhỏ trước ngực.

Cụ Trực khẽ gật đầu, hạ chiếc gậy trúc đực xuống ván sàn “Vào đây con. Đêm hôm khuya khoắt gió lạnh, có chuyện gì mà tất tả thế?”

Thảo bước vào gian giữa, nhìn thấy thằng Tỏ đang ngồi bối rối bên bếp lửa thì vội cúi đầu chào. Đặt chiếc đèn bão xuống cạnh chân cột cái, cô gái ngập ngừng thưa “Cháu vừa nghe tiếng bước chân ngoài đường mòn, biết hai ông cháu vừa từ rừng về an toàn mới dám sang… Ban nãy chú Chẩm đi họp ủy ban xã về, ghé qua xóm dưới nhắc nhở chuyện ngày công đào suối sáng mai. Chú ấy bảo ngày mai sẽ đi một lượt kiểm tra ranh đất dự phòng. Cháu thấy hai ông cháu gùi nặng về lúc sẩm tối, sợ chú ấy sang thấy mầm cây lạ trên sàn lại sinh chuyện…”

Cụ Trực nhìn vẻ lo lắng hiện rõ trên gương mặt cô gái trẻ, đáy mắt ánh lên nét ấm áp “Không sao đâu con. Cây rừng này là của núi Khau Vang cho người bản Nà Pùng, không phải thứ trộm cắp. Con về ngủ đi, lấy sức sáng mai còn ra nương.”

Thảo thở phào nhẹ nhõm, lễ phép chào hai ông cháu rồi xách đèn bão quay về.

Gà rừng vừa cất tiếng gáy te te gọi canh năm, sương mù còn giăng trắng xóa các vách đá tai mèo, thằng Tỏ đã thức dậy. Nó khoác chiếc áo chàm phong phanh, nhét bọc lá chuối khô gói tiền cọc vào ngực áo, bước lại trước mặt cụ Trực khoanh tay “Cháu đi ra bến đò sông Đà đây ông nội. Cháu trả đứt mớ bạc này cho lão thầu thuốc lá, tuyệt đối không vương vít một hào nào nữa rồi cháu về ngay.”

Cụ Trực nhìn dáng vẻ dứt khoát của đứa cháu nội, chòm râu bạc khẽ rung “Đi cho ngay thẳng, về cho thanh thản con ạ. Rừng che mắt cho kẻ biết quay đầu.”

Bóng thằng Tỏ vừa khuất sau rặng tre ngoài ngõ, cụ Trực đã mang chiếc gùi nứa đựng mầm dong đỏ xuống chân cầu thang. Sáng nay trời hanh hao, gió thung lũng mang theo hơi khô rát của mùa hạn kéo dài suốt mấy tháng ròng. Mặt trời vừa le lói đầu núi, bóng thằng Tỏ đã rảo bước chạy ngược dốc đá trở về bản, mặt mũi ướt đẫm mồ hôi nhưng ánh mắt sáng rực nhẹ nhõm “Cháu ném trả tận tay lão buôn lậu rồi ông ơi! Lão ấy trừng mắt định dọa dẫm, nhưng cháu quay lưng đi thẳng một mạch, không thèm đoái hoài nữa!”

“Thế là trút được hòn đá đè nặng trong ngực rồi,” cụ Trực mỉm cười, chỉ tay về phía lòng suối Vó Boong cạn trơ sỏi cuội xám ngoét, “Bây giờ ra bờ suối, việc lớn đang đợi hai ông cháu mình dưới kia.”

Vừa bước ra đến mé ranh hai sào đất hoang ven bờ suối cạn, hai ông cháu đã thấy Đinh Thị Thảo đứng đợi tự bao giờ. Cô gái mười chín tuổi vấn chiếc khăn chàm gọn gàng sau gáy, cạp váy Mường dệt hoa văn hoa hồi rực rỡ lấm lem bùn đất. Trên tay Thảo cầm một chiếc rá tre đựng nắm ngô rang vàng ươm độn mấy khúc củ mài luộc bốc khói nghi ngút.

“Cháu biết hai ông cháu chưa kịp ăn lót dạ,” Thảo mỉm cười e ấp, chìa chiếc rá tre về phía Tỏ, “Cháu dậy sớm rang chỗ ngô sẻ này, anh Tỏ ăn đi rồi còn có sức mà cuốc đất.”

Thằng Tỏ gãi đầu bẽn lẽn, đón lấy miếng củ mài cắn một miếng lớn, miệng cười toe toét để lộ hàm răng trắng bóng.

Cụ Trực chống gậy trúc bước đi chầm chậm trên dải đất mùn ẩm nằm nép sát vách đá vôi sừng sững. Dải đất này rộng chừng hai sào, vốn là bãi bồi ven dòng Vó Boong, bao năm qua bị bỏ hoang vì nhiều đá ngầm, cây ngô cây sắn của hợp tác xã không bén rễ nổi. Thế nhưng, dưới bàn chân trần chai sạn của cụ già chín mươi tư tuổi, lớp mùn tích tụ từ lá mục rừng già qua hàng trăm năm vẫn còn giữ được độ ẩm mát rượi.Cụ Trực dừng lại, lấy mũi gậy trúc vạch một đường thẳng tắp trên mặt đất “Thằng Tỏ nghe tao dặn đây. Chỗ đất sát chân vách đá này là nơi mạch nước ngầm âm thầm rỉ qua khe đá, đất ẩm và xốp nhất. Mày dùng lưỡi cuốc bản to bổ rãnh sâu chừng một gang tay, xới đất cho thật tơi xốp. Nhưng nhớ kỹ, cuốc đến đâu phải cúi xuống nhặt sạch từng mảnh đá dăm nhọn đến đấy. Cái củ dong riềng đỏ này nó lớn bằng cách đội đất, rễ nhánh tủa ra bốn phía. Nếu gặp phải đá nhọn đâm vào hông, củ sẽ bị nghẽn lại, sần sùi còi cọc, bột bên trong sẽ sượng và ít đi.”

“Dạ, cháu nhớ rồi ông!” Thằng Tỏ vung cuốc lên cao. Lưỡi cuốc sắt sắc lẹm bổ phập xuống nền đất mùn, bật lên từng tảng đất đen nhánh ngai ngái mùi rễ cây mục. Đôi bắp tay cuồn cuộn gân guốc của chàng trai hai mươi mốt tuổi hăng hái vung đều từng nhát, mồ hôi túa ra như tắm chảy ròng ròng trên tấm lưng trần ngăm đen cháy nắng.

Phía sau đường cuốc của Tỏ, con bé Thảo nhanh nhẹn cúi người nhặt từng hòn sỏi tai mèo quẳng sang một bên. Đôi bàn tay thon thả nhưng chai sạn vì công việc đồng áng cẩn thận rải từng nắm đất mịn xuống đáy rãnh.

Cụ Trực ngồi trên một mỏm đá râm mát gần đó, cẩn thận dùng con dao quắm gọt tỉa từng hom dong giống. Cụ dặn với sang hai đứa trẻ “Cháu Thảo đặt hom giống xuống rãnh nhớ để mầm tía hướng chéo lên trời, hom nọ cách hom kia đúng một sải tay. Đừng ham cắm dày quá, cái giống cây rừng này nó khỏe lắm, cành lá sum suê đan vào nhau. Cắm thưa thì củ mới có chỗ mà nở nang, ngậm sương tích bột.”

“Vâng ạ, cháu đặt đúng một sải tay đây cụ!” Thảo vừa thoăn thoắt cắm từng mầm dong đỏ chắc nịch xuống rãnh đất ẩm, vừa đưa tay gạt nhẹ lớp mùn tơi xốp vùi kín phần rễ con.

Mặt trời bắt đầu nhô lên khỏi đỉnh Khau Vang, rải những tia nắng chói chang xuống thung lũng đá vôi khô khát. Trên con đường mòn dẫn lên nương ngô hợp tác xã, tiếng chân người bì bọp dẫm trên sỏi đá rộn rạo. Mấy xã viên thuộc Đội sản xuất số hai đi ngang qua bờ ranh, trên vai vác cuốc mòn vẹt, mặt mày ai nấy hốc hác, cau có vì đói. Nhìn thấy ba ông cháu đang lúi húi cắm rễ cây dại dưới bãi suối cạn, một người đàn ông trung niên buông tiếng cười nhạt “Ơ kìa cụ Trực! Giữa lúc nắng hạn cháy trơ cả gốc ngô tập thể, người ta lo vét từng ngụm nước cứu sắn không xong, cụ lại rước cái giống củ dại trên núi đá về chôn chật bờ suối thế kia à? Cụ già rồi lẩm cẩm quá, cây rừng đem về đất bãi thì chỉ tổ nuôi sâu bọ chứ báu bở gì!”

Một người đàn bà đi bên cạnh cũng bĩu môi phụ họa “Rõ khéo vẽ chuyện! Ngô lai năng suất cao của tỉnh đưa về còn héo rũ ra đấy, mấy cái rễ cây đỏ quạch ấy nuốt thế nào trôi được mà bới với nhặt!”

Những lời bàn tán xầm xì, châm chọc truyền qua bờ rào nứa khiến thằng Tỏ sầm mặt lại. Nó siết chặt cán cuốc, gân cổ định quay lại cự cãi thì cụ Trực đã khẽ gõ đầu gậy trúc xuống phiến đá. Tiếng gõ khô khốc vang lên làm thằng bé khựng lại.

Cụ Trực nhìn theo bóng đoàn người đang đi xa dần, đôi mắt già nua vẫn phẳng lặng như mặt nước giếng khơi “Kệ người ta nói con ạ. Người chưa thấy hạt gạo trắng thì chê bông lúa non ráp tay. Người ta quen nhìn cái ngô cái sắn trước mắt, thấy hạn hán thì hoảng loạn chứ không biết cái gốc rễ sâu xa của rừng. Đất nương trên đồi khát nước thì chết cháy, nhưng hai sào đất mùn này ngậm sương núi từ bao đời nay, chưa từng phụ lòng người chịu khó.”

Cụ cúi xuống, nâng một mầm dong tía vừa được Thảo cắm ngay ngắn dưới rãnh đất. Vỏ mầm cây đanh lại, đỏ ửng như thanh thép nguội, cứng cáp vươn thẳng lên đón gió thung lũng “Chúng mày nhìn xem, cái mầm này nó đội đá Khau Vang mà ngoi lên, rễ nó biết luồn qua kẽ sỏi tìm nước ngầm. Chỉ cần mình cho nó một tấc đất ẩm, nó sẽ trả lại cho bản làng những củ bột thơm lành nhất. Đất Vó Boong này rồi sẽ sống lại từ chính rễ cây rừng này đấy.”

Nhìn ánh mắt kiên định và phong thái ung dung của người ông chín mươi tư tuổi, thằng Tỏ thấy ngực mình ấm sực. Mọi bực dọc, tự ti tan biến sạch trơn. Nó lại cúi người, vung cuốc bổ những nhát dứt khoát xuống mặt đất mùn. Con bé Thảo mỉm cười, đôi tay thoăn thoắt vùi lớp đất mịn cuối cùng phủ kín gốc mầm cây.

Bóng nắng dần lên cao, hai sào đất ven suối cạn đã được phủ kín bởi những rãnh dong thẳng tắp, phơi mình đón gió núi mát rượi. Nhưng ngay khoảnh khắc thằng Tỏ cắm xong hom giống cuối cùng ở mép bờ ranh, từ phía con đường mòn bỗng vang lên tiếng bước chân nện gắt gỏng trên sỏi đá.

Cụ Trực ngẩng đầu nhìn lên. Đầu bờ ranh phân chia ranh giới hợp tác xã, bóng dáng gầy gò, khắc khổ của Chủ nhiệm Bùi Khắc Chẩm trong chiếc áo đại cán bạc màu cài bút máy Trường Sơn lù lù xuất hiện, đôi lông mày rậm nhíu chặt đầy vẻ nghiêm nghị.