Chương 1: Nắng Quáng Mắt Và Lòng Người Chao đảo

Cụ Mâu Thế Trực nheo mắt nhìn vạt nương trước mặt, nơi những thân ngô cháy xém gục đầu trên lớp đất nứt toác như mai rùa. Gió Lào quạt rát rạt qua rặng xoan còi, phả vào mặt cụ luồng hơi nóng hầm hập của tháng Năm năm 1983. Chín mươi tư năm sống giữa lòng chảo Nà Pùng, cụ chưa từng thấy cữ nắng nào dữ dằn đến chừng này. Đất đai khô kiệt, khát đến nấc nghẹn.

Cụ chống đầu gậy trúc đực xuống nền đá tai mèo, nghe tiếng lộc cộc khô khốc vọng lại dưới bàn chân quắt queo. Trên khoảnh đất bằng cạnh gốc gạo cổ thụ, bà con trong bản đang túm tụm quanh chiếc cân bàn rỉ sét của hợp tác xã. Ai nấy đều cúi gằm, đôi mắt trũng sâu vì những đêm dài nghe ruột gan cồn cào réo gọi.

“Mỗi khẩu chỉ được non ba lạng sắn khô độn lá tàu bay thôi!” Tiếng Chủ nhiệm Bùi Khắc Chẩm đanh lại, vang lên giữa trưa đứng bóng.

Chẩm đứng bên chiếc bàn mộc cập kênh, tay mân mê cây bút máy Trường Sơn giắt ở mép túi áo đại cán đã bạc màu. Trán ông ta hằn sâu những nếp nhăn cau có, gọng kính râm buộc dây thép xộc xệch trên sống mũi gầy gò “Hạn hán kéo dài là khó khăn chung của toàn huyện! Chiều nay đội một, đội hai tiếp tục mang xà beng xuống lòng suối Vó Boong đào vét nốt mấy hố nước mạch. Ai vắng mặt, tôi gạch tên trừ thẳng một công điểm!”

Lời Chẩm buông ra như đá ném xuống giếng cạn, chẳng buồn có tiếng vang đáp lại. Người ta chỉ nghe thấy tiếng thở dài não nuột của mấy người đàn bà gầy guộc khi đón lấy mớ sắn mốc xám xịt lẫn đọt lá tàu bay nhơn nhớt. Con suối Vó Boong ba dặm chảy qua bản đã trơ đáy cuội trắng từ nửa tháng trước, có đào sâu đến bật móng tay thì nước đùn ra cũng chỉ đục ngầu bùn tanh, lóng cả buổi chẳng đủ đầy miệng bát.

Cụ Trực thở dài, chòm râu bạc khẽ rung theo lồng ngực gầy guộc. Cụ toan bước tới thì thấy thằng Tỏ, đứa cháu nội hai mươi mốt tuổi của cụ, đang đứng tựa lưng vào cột chuồng trâu cũ phía sau đám đông. Khuôn mặt vạm vỡ ngăm đen của nó phủ một vẻ u uất, đôi mắt bồn chồn láo liên liếc nhìn sang mấy gã trai bản đứng lấp ló dưới bóng râm rặng nứa.

Cụ Trực nén tiếng ho, khẽ dịch bước chân luồn qua mấy bụi dâm bụt cằn cỗi. Tai cụ còn thính lắm. Giữa tiếng ve sầu ran rát trên cành cao, cụ nghe rành rọt tiếng thằng Tỏ gằn qua kẽ răng “Đào vét cái nỗi gì nữa! Đến giun dế dưới lòng suối còn chết khô queo thì lấy đâu ra giọt nước cho ông Chẩm chấm công A với công B? Cả tháng nay cả nhà tao nuốt sắn độn lá rừng cào rách cả họng, nhìn ông nội hom hem mà tao chịu không nổi.”

“Thế mày tính sao?” Một thằng trong đám thì thào, mắt lấm lét nhìn quanh. “Gỗ nghiến trên vách Khau Vang có mối dưới xuôi chờ sẵn rồi. Hoặc đêm nay dạt ra bến đò sông Đà, người ta giao thuốc lá chuyến cho chạy đường dài. Xong một chuyến là có tiền đong cả tạ gạo trắng!”

“Để tao tính…” Thằng Tỏ nắm chặt hai bàn tay to bè, gân xanh nổi cuồn cuộn trên cánh tay rắn như lim rừng. “Miễn có gạo cho ông nội nuốt trôi miếng cơm, việc gì tao cũng liều!”

Nghe đến đó, tim cụ Trực thắt lại như bị sợi mây rừng siết chặt. Cụ dằn mạnh đầu gậy trúc đực xuống mô đất bên cạnh, bước thẳng ra trước mặt thằng cháu nội “Mày tính liều việc gì, thằng Tỏ?”Mấy gã trai bản giật nảy mình, mặt mày tái mét rồi dạt nhanh ra sau rặng nứa như chim trúng tên. Thằng Tỏ đứng sững lại, bờ vai vạm vỡ cứng đờ khi chạm phải ánh mắt nghiêm nghị của người ông chín mươi tư tuổi.

“Ông nội…” Nó lúng túng giấu bàn tay ra sau lưng, mắt nhìn lảng xuống vạt cỏ cháy sém.

Cụ Trực đứng sừng sững trước mặt cháu, dáng người tuy còng nhẹ theo năm tháng nhưng vững chãi như một gốc nghiến già bén rễ sâu trong lòng đá. Đôi mắt già nua của cụ ánh lên tia nhìn thấu suốt tâm can, giọng cụ trầm xuống nhưng rành rọt từng tiếng “Mày toan vác rìu lên đốn trộm cây rừng, hay muốn đem cái mạng bèo bọt dạt ra bến sông buôn lậu thuốc lá chuyến?”

Thằng Tỏ giật thót, bờ môi nứt nẻ run lên “Cháu… cháu không chịu nổi cảnh này nữa! Ông nhìn xem, nương ngô cháy rụi, hợp tác xã thì ngày nào cũng ép đi đào cát sỏi đổi lấy mấy lạng sắn mốc meo. Ông đã chín mươi tư tuổi rồi, lưng còng gối mỏi mà bữa nào cũng phải nhai cọng lá tàu bay đắng ngắt. Cháu có sức dài vai rộng, cháu không thể giương mắt nhìn ông và cái bản này chết đói được!”

“Mày im mồm đi!” Cụ Trực quắc mắt, ngón tay gân guốc trỏ thẳng vào ngực cháu. “Người Nà Pùng từ đời cụ kỵ tao đến nay dựa vào rừng mà sống, nhờ khe suối mà qua cơn giáp hạt. Mày bốc ngắn cắn dài, tiếp tay cho phường xẻ thịt rừng thiêng, buôn bán hàng lậu là rước họa diệt thân, làm nhục đến mồ mả tổ tiên! Mày tưởng mấy đồng tiền bẩn ấy nuôi béo được mày chắc? Rừng cấm đầu nguồn mà mất một cây nghiến thì đất lở đá trôi, con cháu muôn đời sau chỉ có nước bỏ bản mà đi ăn mày!”

Thằng Tỏ cắn chặt môi đến ứa máu. Nỗi ấm ức, bế tắc dồn nén bấy lâu khiến lồng ngực nó phập phồng dữ dội. Nó muốn cãi lại, muốn gào lên rằng cái đói trước mắt đang bóp nghẹt từng hơi thở, nhưng trước chòm râu bạc phơ và đôi mắt quắc thước của ông nội, nó không thốt thêm được lời nào. Bặm môi thật mạnh, nó quay phắt người, dậm chân thình thịch bỏ chạy về phía mé đồi.

Nhìn bóng lưng vạm vỡ nhưng bốc đồng của đứa cháu khuất sau rặng nứa, cụ Trực thở hắt ra một hơi dài não nề. Bàn tay thô ráp của cụ khẽ lần xuống hông, chạm vào cán con dao quắm đã mòn vẹt chuôi gỗ.

Gió thung lũng vẫn quạt rát rạt trên đỉnh đầu. Cụ ngước mắt nhìn lên triền núi đá vôi phía xa, nơi dốc Khau Vang mờ ảo ẩn hiện giữa màn sương khói mờ đục của nắng quáng mắt. Sâu trong thung lũng kín gió trên đỉnh dốc đá ấy, có một vạt cây thân tía mọc rậm rạp mà năm xưa thời kháng chiến chống Pháp, cha cụ từng dẫn cụ lên đào củ cứu đói cho bộ đội và dân làng. Thứ củ bén rễ trong kẽ đá tai mèo, chỉ cần một giọt sương đêm rỉ ra từ ruột núi là sống xanh tốt, tích đầy tinh bột dẻo quánh.

Cụ quay gót bước về căn nhà sàn ba gian của hai ông cháu ở cuối bản. Bước lên sàn nhà, cụ bỗng nghe một tiếng “bộp” rất nhẹ lọt qua kẽ ván xuống gầm sàn nhá nhem tối. Cụ Trực cúi nhìn qua khe vách nứa sát chân cột cái, nơi một gói nhỏ bọc lá chuối khô vừa rơi khẽ xuống mặt đất mùn. Mép lá chuối hé mở, để lộ những tờ tiền giấy xanh đỏ còn vương mùi thuốc lá nồng gắt — món tiền cọc của mối buôn lậu thuốc lá đường dài ven sông Đà.

Cụ Trực đứng chết lặng giữa gian nhà vắng. Chòm râu bạc của cụ rung lên bần bật trong nỗi đau đớn xót xa. Thằng Tỏ đã nhúng chân vào vũng bùn lầy, nó đã nhận tiền của người ta rồi. Nếu cụ không hành động ngay lúc này, máu của rừng già sẽ chảy, và đứa cháu nội duy nhất của cụ sẽ trượt dài vào con đường tội lỗi không ngày về.

Ngay trong cữ chiều oi ả này, cụ phải đích thân ngược dốc Khau Vang mang mầm sống trở về, trước khi bóng tối nuốt chửng linh hồn thằng Tỏ.