Chương 1: Mùi Tro Chì Phố Cảng

Ngón tay gầy guộc của cụ Khổng Tố Tâm lướt chầm chậm trên từng trang sổ bọc giấy bản điều, miết qua từng nét mực nho ghi rành rẽ từng lạng vàng, từng phân bạc xuất nhập cuối năm. Bên ngoài tấm mành trúc buông lửng ở gian chính tiệm Khổng Phát, phố Cầu Đất đang vào độ tấp nập nhất của tiết cuối đông năm 1928. Tiếng còi tàu buôn từ bến cảng dội vào từng chặp trầm đục, hòa cùng tiếng đe gõ lách cách quen thuộc từ xưởng đúc phía sau và tiếng kì kèo mặc cả của khách mua vàng ngoài quầy gỗ lim cẩn xà cừ.

Tám mươi sáu tuổi, mắt cụ Tâm vẫn tinh tường sau cặp kính gọng đồi mồi mỏng. Cụ khẽ nâng chén trà sen ấm, ánh mắt dừng lại ở bóng người đang sải bước qua ngạch cửa.

Khổng Hữu Quý bước vào, chiếc áo âu phục bằng dạ xám cắt khéo theo lối Tây ôm sát dáng người mảnh khảnh. Người con thứ chải chuốt gọn gàng, chiếc nhẫn vàng mặt ngọc mắt mèo nơi ngón tay khẽ lóe lên dưới ánh đèn măngxông, nhưng hàng chân mày nhíu chặt cùng đôi mắt đảo quanh để lộ vẻ bồn chồn khó giấu.

— Bẩm mẹ, mẹ vẫn chưa nghỉ tay điểm sổ ạ? — Quý cất tiếng, giọng điệu mau lẹ, khẽ cúi mình chào theo nền nếp gia quy rồi bước lại gần sập gụ.

Cụ Tâm không ngẩng đầu, tay lật nhẹ sang trang sổ kế tiếp, tà áo lụa the thẫm màu cài khuy ngọc bích vẫn phẳng phiu — Đang cữ giáp Tết, mối lái các tỉnh đổ về dập dìu, sổ sách một ngày không đối chiếu là mối mọt chữ nghĩa ngay. Con từ ngoài phố về, có việc gì mà bước chân vội vã thế?

Hữu Quý ngồi ghé xuống mép chiếc ghế trắc đối diện sập gụ, ngón tay bất giác mân mê vạt áo dạ, giọng nói rành rẽ nhưng mang theo vẻ sốt ruột — Con vào thưa với mẹ chuyện làm ăn lớn. Mấy hôm nay tàu buôn của hãng Viễn Đông cập bến Sáu Kho rầm rộ, mối hàng ngoại bang tràn vào như nước triều. Tiệm Khổng Phát ta tuy có tiếng ở đất Bắc Kỳ, nhưng xưởng đúc của anh Cả làm ăn quá chậm. Lò than củi đước của anh mỗi tuần chỉ nấu được vài mươi thỏi vàng mười, thợ thuyền gõ búa thủ công từ sáng tới khuya cũng chẳng đủ giao cho các hiệu buôn lớn. Con tính… ta nên bắt tay với ngài Bernard Durand bên hãng Viễn Đông, mở đường tín dụng để nhập thẳng hai trăm nén vàng thỏi đúc sẵn từ xứ ngoài về. Vừa bớt hao hụt than củi, vừa thu lời gấp bội, lại nâng tầm tiệm ta ngang hàng với các ngân hàng lớn của Tây.

Cụ Tâm chầm chậm đặt chiếc bút lông thỏ xuống giá ngọc, ngước mắt nhìn thẳng vào người con trai thứ. Ánh nhìn của cụ trầm tĩnh, uy nghiêm như mặt nước hồ mùa đông, khiến Quý bất giác rụt nhẹ vai lại.

— Hai trăm nén vàng thỏi? — Cụ Tâm cất giọng khoan thai, từng lời đanh gọn như tiếng khánh đồng gõ nhịp. — Tiệm Khổng Phát mở cửa ba đời nay ở đất Cảng này, người ta đem tiền bạc đến gửi gắm không phải vì ta có hòm xiểng đồ sộ như nhà ngân hàng của Tây, mà vì họ tin giọt mồ hôi của thợ nhà họ Khổng đổ xuống từng thau than, nhát búa. Vàng mười không sợ lửa, lòng thật chẳng sợ soi. Xưa nay lửa lò nhà ta đỏ rực, từng lạng vàng xuất kho đều do anh con cùng thợ cả miết đá, cân nước, giữ tròn bốn số chín. Con muốn đem tiền đồ cơ nghiệp tổ tiên đi vay mượn tín dụng, rước phôi vàng đúc sẵn của người ngoài về thế chân mồ hôi nước mắt của anh em trong xưởng sao?

— Mẹ dạy phải, nhưng thời thế nay đã khác xưa rồi mẹ! — Quý vội vàng thanh minh, ánh mắt lóe lên tia sắc lạnh pha lẫn ấm ức. — Người Pháp nắm giữ huyết mạch thương cảng, ngân hàng mở ra san sát, khế ước ký bằng giấy trắng mực đen đàng hoàng. Mình cứ giữ mãi lề thói cũ thì làm sao bì kịp thiên hạ? Con cũng vì muốn rạng danh họ Khổng, muốn tiệm mình không bị gạt ra ngoài rìa thương trường…

— Rạng danh hay là tham cái lợi trước mắt mà quên mất gốc rễ? — Cụ Tâm nghiêm giọng ngắt lời, chuỗi hạt trầm hương nơi cổ tay khẽ rung lên theo nhịp thở đều đặn. — Gốc rễ của nghề kim hoàn là chữ tín. Vàng người ta đúc sẵn ngoài biển khơi đem lại, ruột nó đỏ hay đen, ròng hay tạp, con đã tận mắt thấy chưa? Nhà ta không dính dáng đến nợ nần tín dụng ngoại bang, càng không thể vì mối lợi viển vông mà bỏ bê lò đúc truyền đời. Chuyện này mẹ không thuận, con đừng nhắc lại nữa.

Khổng Hữu Quý cắn chặt môi dưới, quai hàm bạnh ra lộ rõ vẻ ấm ức, nhưng trước uy nghiêm của mẹ già, hắn đành nuốt ngược lời định nói vào trong.— Con… con biết lỗi rồi. Xin mẹ bớt giận, con chỉ vì nóng lòng lo nghĩ cho tiệm mà thôi.

Quý đứng dậy, chắp hai tay cúi rạp người tạ từ. Ngay khoảnh khắc tà áo dạ xám của con khẽ lướt qua trước mặt sập gụ, cụ Tâm bỗng khựng lại. Một luồng gió bấc từ cửa tiệm lùa vào, đem theo mùi hương quen thuộc của dầu chải tóc, nhưng lẫn sâu trong nếp vải dạ dày cộp ấy lại là một làn mùi khét lẹt, tanh nồng và ngai ngái.

Đó là mùi của tro xỉ chì – thứ mùi ám khói đặc quánh chỉ bốc lên khi kim loại tạp chất bị nung ép ở nhiệt độ thấp, hoàn toàn xa lạ với hương thơm thuần khiết của than củi đước nơi xưởng đúc vàng ròng họ Khổng.

Đôi lông mày bạc của cụ Tâm khẽ nhíu lại, bàn tay lần tràng hạt bỗng siết chặt. Cụ im lặng nhìn theo bước chân vội vã của con trai.

— Thôi, con lui ra đi, bảo anh Cả tăng thêm hai kíp thợ lo nốt mẻ hàng cho khách Hải Dương.

— Bẩm mẹ, con xin lui.

Hữu Quý cúi đầu bước lùi ba bước rồi quay ngoắt ra cửa, bóng lưng hắn khuất nhanh sau bức rèm lụa ngăn cách gian tiệm với lối đi thông ra phố.

Cụ Tâm ngồi lặng trên sập gỗ một hồi lâu, lồng ngực khẽ phập phồng trước mối nghi ngại mơ hồ vừa dấy lên. Mùi tro chì ấy không thể tự nhiên vương trên áo một người chỉ quen việc sổ sách giao thiệp như Hữu Quý. Cụ chống tay lên mặt sập gụ bóng loáng, toan đứng dậy bước ra ngách xưởng thì chợt khựng lại bên ngạch cửa.

Ngay sát chân sập, nơi Quý vừa đứng chôn chân cúi lạy, một mảnh giấy hoa tiêu gấp tư màu ngà nằm kẹp hờ bên khe gỗ lim. Có lẽ trong lúc rút khăn tay lau mồ hôi, hắn đã vô tình đánh rơi mà không hề hay biết.

Cụ Tâm cúi xuống nhặt mảnh giấy lên. Mở từng nếp gấp, đôi mắt cụ thoáng co rút lại. Trên nền giấy hoa tiêu hoa văn chìm sắc nét, một con dấu triện mực đỏ tươi hình mỏ neo và dòng chữ tiếng Tây của hãng buôn Bernard Durand hiện rõ mồn một. Ở dòng dưới cùng, những nét chữ viết tay bằng mực tím của chính Hữu Quý rành rành từng chữ: xác nhận khoản tiền nợ khống trị giá hai vạn đồng Đông Dương, hạn trả kỳ chót đúng vào ngày lễ mừng thọ tám mươi sáu tuổi của chủ mẫu họ Khổng.

Hai vạn đồng Đông Dương – một món nợ khổng lồ đủ sức đánh sụp cả cơ nghiệp ba đời nếu vỡ lở trước tòa Lãnh sự.

Cụ Tâm đứng chết lặng, năm ngón tay gầy guộc run rẩy siết chặt mảnh giấy hoa tiêu vương vệt triện đỏ trong lòng bàn tay. Ngoài hiên, gió bấc thổi thông thốc qua hàng hiên gỗ, kéo theo màn mưa bụi mịt mù bắt đầu giăng kín phố Cầu Đất, báo hiệu cơn giông tố đen tối đang rình rập phủ chụp lên mái nhà Khổng Phát.